ಕೈರೋ - ಸಾವಿರ ಮಿನಾರಗಳ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನದ ಮಹಾಪಟ್ಟಣ
ಮಿಕ್ ದಾದ್ ಕುಂತೂರು
ಇಸ್ಲಾಮಿಕ ನಾಗರಿಕತೆಯ ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ಇತಿಹಾಸದ ಪುಟಗಳಲ್ಲಿ ಬಾಗ್ದಾದ್‌ನಷ್ಟೇ ಕಂಗೊಳಿಸುವ ಅಧ್ಯಾಯವು ಕೈರೋ ನಗರಕ್ಕೂ ಸೇರಿದೆ. “ಸಾವಿರ ಮಿನಾರಗಳ ನಗರ” ಎಂಬ ಬಿರುದಿಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಆಕಾಶಮುಟ್ಟುವ ಮಸೀದಿ ಗೋಪುರಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವ ಈ ನಗರವು ಸಾವಿರಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಈಜಿಪ್ಟ್‌ನ ಹೃದಯವಾಗಿಯೂ ಅರಬ್ ಜಗತ್ತಿನ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿಯೂ ಉಳಿದಿದೆ. ನೈಲ್ ನದಿಯ ತೀರದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿತವಾದ ಕೈರೋ ಕೇವಲ ಆಡಳಿತ ಕೇಂದ್ರವಲ್ಲ; ಮಾನವೀಯತೆ, ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಕಲೆಯ ಜಾಗತಿಕ ಸಂಗಮಭೂಮಿಯಾಗಿ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ವಿಶಿಷ್ಟ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆದಿದೆ.
ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ಬದಲಾವಣೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಕೈರೋದ ವೈಭವ ಮತ್ತು ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಶೈಲಿಗಳು ಹೊಸ ಆಯಾಮಗಳನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡವು. ಫಾತಿಮಿ ಖಲೀಫರು ಈ ನಗರಕ್ಕೆ ಅಡಿಪಾಯ ಹಾಕಿದರೆ, ಅಯ್ಯೂಬಿ ಆಡಳಿತದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಸುಲ್ತಾನ್ ಸಲಾಹುದ್ದೀನ್ ಅಯ್ಯೂಬಿ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಭವ್ಯ ಕೋಟೆಗೋಡೆಗಳು ನಗರದ ಭದ್ರತೆ ಮತ್ತು ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿತು. ನಂತರ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ಬಂದ ಮಮ್ಲೂಕರು ತಮ್ಮ ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಕಲ್ಲಿನ ಕೆತ್ತನೆಗಳಿರುವ ಮಿನಾರಗಳು ಮತ್ತು ಸುಂದರ ಗುಮ್ಮಟಗಳ ಮೂಲಕ ಕೈರೋವನ್ನು ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಅದ್ಭುತವನ್ನಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಿದರು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಆಡಳಿತವೂ ತನ್ನ ವೈಭವದ ಗುರುತುಗಳನ್ನು ಈ ನಗರದಲ್ಲಿ ಉಳಿಸಿಹೋಗಿದ್ದು, ಅವು ಇಂದಿಗೂ ಕೈರೋದ ಬೀದಿಗಳಲ್ಲಿ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸ್ಮಾರಕಗಳಾಗಿ ಜೀವಂತವಾಗಿವೆ.
ನೈಲ್ ನದಿಯ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯವು ಕೈರೋಗೆ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಭೌತಿಕ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳನ್ನು ನೀಡಿದೆ. ನೈಲ್ ತೀರದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದ ಈ ನಾಗರಿಕತೆಯು ವ್ಯಾಪಾರಿಕವಾಗಿ ಜಗತ್ತಿನ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸಿ, ಈಜಿಪ್ಟ್‌ನ್ನು ಆರ್ಥಿಕವಾಗಿ ಉನ್ನತ ಮಟ್ಟಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ದಿತು. ಇಸ್ಲಾಮಿಕ ಕಾನೂನು ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯದ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಬೆಳೆದ ಈ ನಗರವು, ಬಾಗ್ದಾದ್ ಪತನಗೊಂಡ ನಂತರ ಜ್ಞಾನದ ನಾಯಕತ್ವವನ್ನು ಹೊತ್ತುಕೊಂಡು ಮುಸ್ಲಿಂ ಜಗತ್ತಿನ ಪ್ರಮುಖ ಆಶ್ರಯ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿತು. ಹೀಗೆ ವಿವಿಧ ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪ್ರವಾಹಗಳ ಬೆಂಬಲದಿಂದ ಕೈರೋ ಇಂದು ಕೂಡ ಜಗತ್ತನ್ನು ಆಶ್ಚರ್ಯಚಕಿತಗೊಳಿಸುವ ಮಹಾನಗರವಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡಿದೆ.
ಅಲ್-ಖಾಹಿರಾದ ಉದಯ
ಕ್ರಿ.ಶ. 969ರಲ್ಲಿ ಫಾತಿಮಿ ಖಲೀಫ ಅಲ್-ಮುಇಜ್ ಲಿದೀನಿಲ್ಲಾಹ್ ಅವರ ಆದೇಶದಂತೆ, ಅವರ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಸೇನಾಧಿಪತಿ ಜೌಹರ್ ಅಲ್-ಸಿಖಿಲ್ಲಿ ಕೈರೋ ನಗರಕ್ಕೆ ಅಡಿಪಾಯ ಹಾಕಿದರು. ಈಜಿಪ್ಟ್‌ನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ಜೌಹರ್, ಖಲೀಫರ ಹೊಸ ರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿ ಒಂದು ಮಹಾನಗರವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ನೈಲ್ ನದಿಯ ಪೂರ್ವ ತೀರದಲ್ಲಿರುವ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮಹತ್ವದ ಸ್ಥಳವೊಂದನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿದರು. “ವಿಜಯಶಾಲಿ ನಗರ” ಎಂಬ ಅರ್ಥ ನೀಡುವ ‘ಅಲ್-ಖಾಹಿರಾ’ ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ಈ ನಗರಕ್ಕೆ ಇಡಲಾಯಿತು. ಮಂಗಳ ಗ್ರಹದ ಅರಬಿ ಹೆಸರಾದ ‘ಖಾಹಿರ್’ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಉದಯಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಗರದ ಶಿಲಾನ್ಯಾಸ ನಡೆದ ಕಾರಣ ಈ ಹೆಸರು ಬಂದಿತೆಂದು ಇತಿಹಾಸಕಾರರು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಡುತ್ತಾರೆ.
ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಕೈರೋವನ್ನು ಒಂದು ವಿಶಾಲ ಅರಮನೆ ಸಮುಚ್ಚಯವಾಗಿ ರೂಪಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಖಲೀಫರ ನಿವಾಸವಾಗಿದ್ದ ‘ಅಲ್-ಖಸ್ರ್ ಅಲ್-ಶರ್ಕಿ’ (ಪೂರ್ವ ಅರಮನೆ) ಹಾಗೂ ಆಡಳಿತ ಕಾರ್ಯಗಳಿಗಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಕಚೇರಿಗಳು ನಗರದ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗಗಳಾಗಿದ್ದವು. ಬಲಿಷ್ಠ ಕೋಟೆಗೋಡೆಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದಿದ್ದ ಈ ನಗರವು ಹೊರಗಿನವರಿಗೆ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ನಿರ್ಬಂಧಿಸಿದ್ದ ರಾಜಮನೆತನದ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿತ್ತು. ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರು ಹಳೆಯ ಈಜಿಪ್ಟಿನ ರಾಜಧಾನಿಯಾದ ಫುಸ್ತಾತ್ ನಗರದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಆಡಳಿತಗಾರರ ವೈಭವ ಮತ್ತು ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುವ ರೀತಿಯಲ್ಲೇ ಕೈರೋದ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ವಿನ್ಯಾಸ ರೂಪುಗೊಂಡಿತ್ತು.
ನಗರದ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವ ನೀಡುತ್ತಾ ಅದರ ಗೋಡೆಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರವೇಶ ದ್ವಾರಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. ನಗರದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲೂ ಭವ್ಯವಾದ ದ್ವಾರಗಳನ್ನು (ಬಾಬ್‌ಗಳು) ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಬಾಬ್ ಜುವೈಲಾ, ಬಾಬ್ ಅಲ್-ಫುತೂಹ್ ಮತ್ತು ಬಾಬ್ ಅಲ್-ನಸ್ರ್ ಮೊದಲಾದ ದ್ವಾರಗಳು ಇಂದಿಗೂ ಕೈರೋದಲ್ಲಿ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸ್ಮಾರಕಗಳಾಗಿ ಉಳಿದಿವೆ. ಈ ದ್ವಾರಗಳ ಮೂಲಕ ಜನರ ಪ್ರವೇಶ ಹಾಗೂ ಸರಕು ಸಾಗಣೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಾಗಿ ನಿಯಂತ್ರಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ನಗರದ ಒಳಗಿನ ಬೀದಿಗಳನ್ನು ಜ್ಯಾಮಿತೀಯ ನಿಖರತೆಯೊಂದಿಗೆ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ಇದರ ಫಲವಾಗಿ ಕೈರೋ ನಂತರದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಜಗತ್ತಿನ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಯೋಜಿತ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿ ಬೆಳೆಯಿತು.ಈ ಅನುವಾದವನ್ನು ನಿಮ್ಮ “ಕೈರೋ – ಸಾವಿರ ಮಿನಾರಗಳ ನಗರ” ಲೇಖನದ ಮುಂದಿನ ಭಾಗವಾಗಿ ನೇರವಾಗಿ ಬಳಸಬಹುದು.ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ ಕೈರೋ ಕೇವಲ ಒಂದು ರಾಜಮನೆತನದ ಕೋಟೆಯಾಗಿ ಉಳಿಯದೆ, ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಜಾಗತಿಕ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಬೆಳೆಯಿತು. ಖಲೀಫರ ಅರಮನೆಯ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಅಲ್-ಅಝ್ಹರ್ ಮಸೀದಿ ಮತ್ತು ವಿದ್ಯಾಕೇಂದ್ರ ನಗರದ ಖ್ಯಾತಿಯನ್ನು ವಿಶ್ವದಾದ್ಯಂತ ಹರಡಿಸಿತು. ಜಗತ್ತಿನ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳಿಂದ ಚಿಂತಕರು, ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು, ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರು ಕೈರೋದತ್ತ ಆಕರ್ಷಿತರಾದರು. ಹೀಗೆ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ವಿನಿಮಯದ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡ ಈ ನಗರವು, ಮಧ್ಯಪ್ರಾಚ್ಯ ಮತ್ತು ಆಫ್ರಿಕಾದ ಅತ್ಯಂತ ಜನಸಾಂದ್ರತೆಯುಳ್ಳ ಹಾಗೂ ಜ್ಞಾನಸಂಪನ್ನ ಮಹಾನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿತವಾಯಿತು.
ಇಸ್ಲಾಮಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ, ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರ, ವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯದ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಕೈರೋ ವಹಿಸಿದ ಪಾತ್ರ ಅಪಾರವಾಗಿದೆ. ವಿವಿಧ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳು, ಭಾಷೆಗಳು ಮತ್ತು ಪರಂಪರೆಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿ ಬೆರೆತು ವಿಶಿಷ್ಟ ನಾಗರಿಕತೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸಿದವು. ಈ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಕೈರೋ ಕೇವಲ ಈಜಿಪ್ಟ್‌ನ ರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿರದೆ, ಇಡೀ ಮುಸ್ಲಿಂ ಜಗತ್ತಿನ ಬೌದ್ಧಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಹೃದಯಭಾಗವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು.
ಅಲ್-ಅಝ್ಹರ್: ಜ್ಞಾನದ ದೀಪಸ್ತಂಭ
ಕೈರೋ ನಗರದ ಇತಿಹಾಸ ಮತ್ತು ಬೆಳವಣಿಗೆಗಳು ಅಲ್ಲಿನ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಅಲ್-ಅಝ್ಹರ್ ಮಸೀದಿ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದೊಂದಿಗೆ ಅವಿಭಾಜ್ಯವಾಗಿ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿವೆ. ನಗರದ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾದ ಕೇವಲ ಎರಡು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲೇ, ಅಂದರೆ ಕ್ರಿ.ಶ. 971ರಲ್ಲಿ ಅಲ್-ಅಝ್ಹರ್‌ನ ನಿರ್ಮಾಣ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಿತು. ಫಾತಿಮಿ ಖಲೀಫ ಅಲ್-ಮುಇಜ್ ಅವರ ಸೇನಾಧಿಪತಿ ಜೌಹರ್ ಅಲ್-ಸಿಖಿಲ್ಲಿಯವರೇ ಈ ಮಸೀದಿಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು. ಪ್ರವಾದಿ ಮುಹಮ್ಮದ್ (ಸ) ಅವರ ಪುತ್ರಿ ಫಾತಿಮಾ ಅಲ್-ಝಹ್ರಾ (ರ) ಅವರ ಗೌರವಾರ್ಥವಾಗಿ ಇದಕ್ಕೆ ‘ಅಲ್-ಅಝ್ಹರ್’ (ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದುದು) ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ನೀಡಲಾಯಿತು. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಇದು ಕೇವಲ ಪ್ರಾರ್ಥನಾ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದ್ದರೂ, ಶೀಘ್ರದಲ್ಲೇ ವಿಶ್ವದ ಗಮನ ಸೆಳೆಯುವ ಜ್ಞಾನಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡಿತು.
ಫಾತಿಮಿ ಆಡಳಿತದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಅಲ್-ಅಝ್ಹರ್ ಕೇವಲ ಆರಾಧನಾ ಸ್ಥಳವಾಗಿರದೆ, ಉನ್ನತ ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನದ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಬೆಳೆಯಿತು. ಇದು ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ಪುರಾತನ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಗಣಿತ, ಖಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರ, ವೈದ್ಯಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದ ಜೊತೆಗೆ ಕುರ್‌ಆನ್ ಅಧ್ಯಯನ, ಫಿಖ್ (ಇಸ್ಲಾಮಿಕ ಕಾನೂನುಶಾಸ್ತ್ರ) ಹಾಗೂ ಇತರ ಧಾರ್ಮಿಕ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಆಳವಾದ ಸಂಶೋಧನೆಗಳು ಇಲ್ಲಿ ನಡೆದವು. ಮಸೀದಿಯ ವಿಶಾಲ ಸಭಾಂಗಣಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪಂಡಿತರು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಜ್ಞಾನ ಬೋಧಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಇದೇ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಮತ್ತು ಬೌದ್ಧಿಕ ಪರಂಪರೆಯು ನಂತರ ಅಲ್-ಅಝ್ಹರ್ ಅನ್ನು ಜಗತ್ತಿನ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿ ರೂಪಿಸಿತು.
ಆಡಳಿತಗಳು ಬದಲಾಗುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅಲ್-ಅಝ್ಹರ್‌ನ ಪ್ರಭಾವ ಎಂದಿಗೂ ಕುಗ್ಗಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಇದರ ಮಹತ್ತರ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯವಾಗಿದೆ. ಫಾತಿಮಿಗಳ ನಂತರ ಬಂದ ಅಯ್ಯೂಬಿಗಳು, ಮಮ್ಲೂಕರು ಮತ್ತು ಒಟ್ಟೊಮಾನ (ಉಸ್ಮಾನಿಯ) ಆಡಳಿತಗಾರರು ಸಹ ಅಲ್-ಅಝ್ಹರ್‌ನ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡಿದರು. ವಿಶ್ವದ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳಿಂದ ಆಗಮಿಸುವ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗಾಗಿ ‘ರಿವಾಖ್’ (ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ವಸತಿಗೃಹಗಳು)ಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. ವಿವಿಧ ದೇಶಗಳಿಂದ ಬಂದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ವಸತಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸುವ ಮೂಲಕ ಅಲ್-ಅಝ್ಹರ್ ಒಂದು ಜಾಗತಿಕ ಜ್ಞಾನಗ್ರಾಮವಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡಿತು. ಇಂದಿಗೂ ಅಲ್-ಅಝ್ಹರ್ ಈಜಿಪ್ಟ್ ಜನತೆ ಹಾಗೂ ಮುಸ್ಲಿಂ ಜಗತ್ತಿಗೆ ಕೇವಲ ಒಂದು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವಲ್ಲ; ಅದು ಅವರ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಗುರುತು, ಬೌದ್ಧಿಕ ಪರಂಪರೆ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಪರಂಪರೆಯ ಪ್ರತೀಕವಾಗಿದೆ.ಜ್ಞಾನಾರ್ಜನೆಗಾಗಿ ವಿಶ್ವದ ನಾನಾ ಭಾಗಗಳಿಂದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಇಂದಿಗೂ ಕೈರೋದತ್ತ ಹರಿದುಬರುತ್ತಿರುವುದಕ್ಕೆ ಅಲ್-ಅಝ್ಹರ್‌ನ ಈ ಮಹತ್ತರ ಪರಂಪರೆಯೇ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಏಷ್ಯಾ, ಆಫ್ರಿಕಾ ಮತ್ತು ಯುರೋಪ್ ಸೇರಿದಂತೆ ವಿವಿಧ ಖಂಡಗಳಿಂದ ಆಗಮಿಸುವ ಸಾವಿರಾರು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಒಂದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಇಸ್ಲಾಮಿಕ ಜ್ಞಾನ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿನ ಅತ್ಯಂತ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿ ಅಲ್-ಅಝ್ಹರ್ ಇಂದಿಗೂ ತನ್ನ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ಧಾರ್ಮಿಕ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟತೆ ಬಯಸುವವರಿಗೂ, ಆಧುನಿಕ ಸಮಸ್ಯೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಇಸ್ಲಾಮಿಕ ದೃಷ್ಟಿಕೋನವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸುವವರಿಗೂ ಅಲ್-ಅಝ್ಹರ್ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಕವಾಗಿದೆ.
ಇಸ್ಲಾಮಿಕ ಇತಿಹಾಸದ ಮಹತ್ವದ ಪುನರುಜ್ಜೀವನಕ್ಕೆ ಅಲ್-ಅಝ್ಹರ್ ವೇದಿಕೆಯಾಗಿದೆ. ಬಾಗ್ದಾದ್‌ನ ಜ್ಞಾನಸಂಪತ್ತು ಕ್ಷೀಣಿಸಿದ ಕಾಲಘಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಅರಬ್ ಜಗತ್ತಿನ ಬೌದ್ಧಿಕ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ಹೊತ್ತವರು ಅಲ್-ಅಝ್ಹರ್‌ನ ಪಂಡಿತರಾಗಿದ್ದರು. ಶತಮಾನಗಳಿಂದಲೂ ಬದಲಾಗದೆ ಉಳಿದಿರುವ ಅಲ್ಲಿನ ಹಲಕಾ (Halaqa) ಶಿಕ್ಷಣ ಪದ್ಧತಿ ಹಾಗೂ ವಿಭಿನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳನ್ನು ಗೌರವಿಸುವ ಪರಂಪರೆ ಅಲ್-ಅಝ್ಹರ್ ಅನ್ನು ಇತರ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಂದ ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ಹೇಳುವುದಾದರೆ, ಅಲ್-ಅಝ್ಹರ್ ಇಲ್ಲದೆ ಕೈರೋದ ಇತಿಹಾಸ ಪೂರ್ಣವಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಹಾಗೆಯೇ ಕೈರೋ ಇಲ್ಲದೆ ವಿಶ್ವ ಇಸ್ಲಾಮಿಕ ಜ್ಞಾನ ಇತಿಹಾಸವೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.
ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಮತ್ತು ನಗರ ಸೌಂದರ್ಯ
ಕೈರೋದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಬೀದಿಯಲ್ಲೂ ಇಸ್ಲಾಮಿಕ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಶತಮಾನಗಳ ವಿಕಾಸವನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಫಾತಿಮಿ, ಅಯ್ಯೂಬಿ, ಮಮ್ಲೂಕ್ ಹಾಗೂ ಒಟ್ಟೊಮಾನ್ (ಉಸ್ಮಾನಿಯ) ಕಾಲಘಟ್ಟಗಳ ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ನಿರ್ಮಾಣ ಶೈಲಿಗಳು ಈ ನಗರವನ್ನು ಒಂದು ತೆರೆದ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಸಂಗ್ರಹಾಲಯವನ್ನಾಗಿ ರೂಪಿಸಿವೆ. ಕಲ್ಲಿನಲ್ಲಿ ಕೆತ್ತಲಾದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಅಲಂಕಾರಗಳು, ಆಕಾಶಮುಟ್ಟುವ ಮಿನಾರಗಳು ಹಾಗೂ ವಿಶಾಲ ಗುಮ್ಮಟಗಳು ಕೈರೋದ ನಗರ ದೃಶ್ಯಗಳಿಗೆ ಅಪೂರ್ವ ವೈಭವವನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕಟ್ಟಡವೂ ಅದು ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಕಾಲದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳ ಪ್ರತಿಬಿಂಬವಾಗಿದೆ.
ಮಮ್ಲೂಕ್ ಆಡಳಿತದ ಕಾಲದ ನಿರ್ಮಾಣಗಳು ಕೈರೋದ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿನ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ಅಧ್ಯಾಯವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆಕಾಶದತ್ತ ಎತ್ತರವಾಗಿ ನಿಂತಿರುವ, ಕಲ್ಲಿನಲ್ಲಿ ಅದ್ಭುತವಾಗಿ ಕೆತ್ತಲಾದ ಮಿನಾರಗಳು ಮಮ್ಲೂಕ್ ಶೈಲಿಯ ವಿಶಿಷ್ಟ ಲಕ್ಷಣಗಳಾಗಿವೆ. ಒಂದರ ಮೇಲೊಂದು ಜೋಡಿಸಲಾದ ವಿವಿಧ ಜ್ಯಾಮಿತೀಯ ಆಕಾರಗಳು ಹಾಗೂ ಸಂಕೀರ್ಣ ಮುಕರ್ನಾಸ್ (Muqarnas) ಅಲಂಕಾರಗಳು ಆ ಕಾಲದ ಮಸೀದಿಗಳು ಮತ್ತು ಮದರಸಾಗಳಿಗೆ ವಿಶಿಷ್ಟ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ನೀಡಿವೆ. ಸುಲ್ತಾನ್ ಹಸನ್ ಮಸೀದಿ ಮತ್ತು ಮದರಸಾ ಇದರ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿದ್ದು, ಅದರ ಭವ್ಯತೆ ಮತ್ತು ಗಾಂಭೀರ್ಯ ಇಂದಿಗೂ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ತಜ್ಞರನ್ನು ಆಶ್ಚರ್ಯಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.
ನಗರದ ರಕ್ಷಕನಂತೆ ನಿಂತಿರುವ ಸುಲ್ತಾನ್ ಸಲಾಹುದ್ದೀನ್ ಅಯ್ಯೂಬಿಯ ಕೋಟೆ (Citadel of Saladin) ಕೈರೋದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಶಕ್ತಿಯ ಪ್ರತೀಕವಾಗಿದೆ. ಮುಖತ್ತಮ್ ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲಿರುವ ಈ ಭವ್ಯ ಕೋಟೆಯನ್ನು ವಿದೇಶಿ ಆಕ್ರಮಣಗಳಿಂದ ನಗರವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಕೋಟೆಯೊಳಗಿನ ಅದ್ಭುತ ಮುಹಮ್ಮದ್ ಅಲಿ ಪಾಶಾ ಮಸೀದಿ ತನ್ನ ಒಟ್ಟೊಮಾನ ಶೈಲಿಯ ವಿಶಾಲ ಗುಮ್ಮಟಗಳು ಮತ್ತು ಸೊಗಸಾದ ಮಿನಾರಗಳಿಗಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ನಗರದ ಅನೇಕ ಭಾಗಗಳಿಂದಲೂ ಗೋಚರಿಸುವ ಈ ಕೋಟೆ ಸಮುಚ್ಚಯವು ಕೈರೋದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸ್ಮಾರಕಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪುರಾತನ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಾದ ಖಾನ್ ಅಲ್-ಖಲೀಲಿ (Khan el-Khalili) ಕೈರೋಗೆ ಒಂದು ವಿಶಿಷ್ಟ ಮಾಂತ್ರಿಕ ಆಕರ್ಷಣೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಮಧ್ಯಯುಗದಿಂದಲೂ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಈ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ತನ್ನ ಕಿರಿದಾದ ಬೀದಿಗಳು ಮತ್ತು ಪುರಾತನ ಕಮಾನುಗಳಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಸುಗಂಧ ದ್ರವ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಅತ್ತರ್‌ಗಳ ಪರಿಮಳದಿಂದ ತುಂಬಿರುವ ಈ ಬೀದಿಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವುದು ಪ್ರವಾಸಿಗರನ್ನು ಶತಮಾನಗಳ ಹಿಂದಿನ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತದೆ. ಕರಕುಶಲ ವಸ್ತುಗಳು, ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಉಡುಪುಗಳು, ಪುರಾತನ ದೀಪಗಳು ಹಾಗೂ ಅಲಂಕಾರಿಕ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಮಾರಾಟ ಮಾಡುವ ಸಣ್ಣ ಅಂಗಡಿಗಳು ನಗರದ ಜೀವಂತ ವ್ಯಾಪಾರ ಪರಂಪರೆ ಮತ್ತು ಜನಪದ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತವೆ.ಈ ಭಾಗವು “ಕೈರೋ – ಸಾವಿರ ಮಿನಾರಗಳ ನಗರ” ಲೇಖನದಲ್ಲಿ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಮತ್ತು ನಗರ ಸೌಂದರ್ಯ ಎಂಬ ಉಪಶೀರ್ಷಿಕೆಯಡಿ ಬಳಸಲು ಸೂಕ್ತವಾಗಿದೆ.ನಗರದ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶವೆಂದರೆ ನೈಲ್ ನದಿಯೊಂದಿಗೆ ಕೈರೋ ಹೊಂದಿರುವ ಆಪ್ತ ಸಂಬಂಧ. ನೈಲ್ ನದಿಯ ತೀರದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಸುಂದರ ಉದ್ಯಾನಗಳು ಮತ್ತು ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಕೇಂದ್ರಗಳು ನಗರದ ನಿವಾಸಿಗಳಿಗೆ ನೆಮ್ಮದಿ ಮತ್ತು ಮನರಂಜನೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತವೆ. ನಗರದೊಳಗಿನ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸ್ನಾನಗೃಹಗಳು (ಹಮ್ಮಾಮ್‌ಗಳು – Hammams) ಹಾಗೂ ಕುಡಿಯುವ ನೀರಿನ ಧಾರಾಕೇಂದ್ರಗಳು (ಸಬೀಲ್‌ಗಳು – Sabils) ಜನರ ಕಲ್ಯಾಣಕ್ಕಾಗಿ ಮುಸ್ಲಿಂ ಆಡಳಿತಗಾರರು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಸೌಲಭ್ಯಗಳಾಗಿದ್ದವು. ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ರಾಜಮರ್ಯಾದೆಯ ವೈಭವ ಮತ್ತು ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರ ಜೀವನಶೈಲಿ ಒಂದರೊಂದಿಗೆ ಒಂದು ಬೆರೆತಿರುವ ಕೈರೋ, ಇಂದಿಗೂ ಇಸ್ಲಾಮಿಕ ಜಗತ್ತಿನ ಅತ್ಯಂತ ಸುಂದರ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿ ಗುರುತಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ.
ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ವೈಭವ
ಕ್ರಿ.ಶ. 1258ರಲ್ಲಿ ಮಂಗೋಲರ ದಾಳಿಯಿಂದ ಬಾಗ್ದಾದ್ ಪತನಗೊಂಡಾಗ, ಇಸ್ಲಾಮಿಕ ಜಗತ್ತಿನ ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ನಾಯಕತ್ವವನ್ನು ಹೊತ್ತ ನಗರ ಕೈರೋ ಆಗಿತ್ತು. ಅಬ್ಬಾಸಿ ಖಲೀಫರ ಪತನದ ನಂತರ ಮುಸ್ಲಿಂ ಜಗತ್ತಿನ ಆಶ್ರಯ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡ ಈ ನಗರವು, ಚದುರಿಹೋಗಿದ್ದ ಪಂಡಿತರು ಮತ್ತು ಅಮೂಲ್ಯ ಗ್ರಂಥಸಂಪತ್ತಿಗೆ ಸುರಕ್ಷಿತ ನೆಲೆಯಾಯಿತು. ಈ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಪರಿವರ್ತನೆಯು ಕೈರೋವನ್ನು ಕೇವಲ ಒಂದು ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ರಾಜಧಾನಿಯ ಸ್ಥಾನದಿಂದ ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತಿ, ಅರಬ್-ಇಸ್ಲಾಮಿಕ ಜಗತ್ತಿನ ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿತು.
ನಂತರದ ಹಲವು ಶತಮಾನಗಳ ಕಾಲ ಕೈರೋ ಅರಬ್ ಸಂಸ್ಕೃತಿ, ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಬೌದ್ಧಿಕ ಪರಂಪರೆಯ ಪ್ರಮುಖ ರಕ್ಷಕನಾಗಿ ಉಳಿಯಿತು. ವಿವಿಧ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳ ಪಂಡಿತರು, ಕವಿಗಳು, ಲೇಖಕರು ಮತ್ತು ಚಿಂತಕರು ಇಲ್ಲಿ ಸೇರಿ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿದರು. ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಕೈರೋ ಕೇವಲ ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿರದೆ, ಇಡೀ ಅರಬ್ ಜಗತ್ತಿನ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಹೃದಯಭಾಗವಾಗಿಯೂ ಬೆಳೆಯಿತು.
ಮಧ್ಯಯುಗದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರತಿಭಾವಂತ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನಿಗಳು, ಇತಿಹಾಸಕಾರರು ಮತ್ತು ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳಿಗೆ ಕೈರೋ ಒಂದು ಫಲವತ್ತಾದ ಸಂಶೋಧನಾ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿತ್ತು. ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಇತಿಹಾಸಕಾರ ಹಾಗೂ ಸಮಾಜಶಾಸ್ತ್ರದ ಪಿತಾಮಹರೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಇಬ್ನು ಖಲ್ದೂನ್ ತಮ್ಮ ಜೀವನದ ಮಹತ್ವದ ಭಾಗವನ್ನು ಕೈರೋದಲ್ಲೇ ಕಳೆದಿದ್ದರು. ನಗರದ ವೈಭವದಿಂದ ಆಕರ್ಷಿತರಾದ ಅವರು ಕೈರೋವನ್ನು “ಲೋಕದ ತಾಯಿ” (ಉಮ್ಮು ದುನ್ಯಾ) ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಿದ್ದರು. ಅವರಂತಹ ಮಹಾನ್ ಪ್ರತಿಭೆಗಳು ತಮ್ಮ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕೃತಿಗಳನ್ನು ರಚಿಸಲು ಹಾಗೂ ಬೋಧನಾ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಅನುಕೂಲಕರ ವಾತಾವರಣವನ್ನು ಕೈರೋದ ಮದರಸಾಗಳು ಮತ್ತು ಗ್ರಂಥಾಲಯಗಳು ಒದಗಿಸಿದ್ದವು.
ವೈದ್ಯಕೀಯ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿಯೂ ಕೈರೋ ಅಪೂರ್ವ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಿತ್ತು. ಮಧ್ಯಯುಗದ ಅತ್ಯಾಧುನಿಕ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳಾದ ಬಿಮಾರಿಸ್ತಾನಗಳು (Bimaristans) ಕೈರೋದ ವಿಶೇಷತೆಯಾಗಿದ್ದವು. ಸುಲ್ತಾನ್ ಖಲಾವೂನ್ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಮನ್ಸೂರಿ ಬಿಮಾರಿಸ್ತಾನ್ ಇದರ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿದೆ. ಜಾತಿ, ಧರ್ಮ ಅಥವಾ ಸಾಮಾಜಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಉಚಿತ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ಮತ್ತು ಔಷಧಿಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಿದ್ದ ಈ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ವೈದ್ಯಕೀಯ ಸಂಶೋಧನೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರಗಳಾಗಿದ್ದವು. ವಿಶ್ವದ ಖ್ಯಾತ ವೈದ್ಯರು ಇಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿ ಹೊಸ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ವಿಧಾನಗಳನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದರು.
ಅರಬಿ ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಕಲೆಯ ಮೇಲೂ ಕೈರೋದ ಪ್ರಭಾವ ಅತ್ಯಂತ ಆಳವಾಗಿದೆ. ವಿಶ್ವಪ್ರಸಿದ್ಧ “ಒಂದು ಸಾವಿರ ಒಂದು ರಾತ್ರಿಗಳು” (One Thousand and One Nights) ಎಂಬ ಕಥಾಸಂಕಲನದಲ್ಲಿ ಕೈರೋದ ಬೀದಿಗಳು, ಜನಜೀವನ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಪ್ರತಿಫಲನವನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಕಾವ್ಯ, ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ಕ್ಯಾಲಿಗ್ರಫಿಗೆ ಕೈರೋದ ಆಡಳಿತಗಾರರು ನೀಡಿದ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹವು ಹೊಸ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪುನರುಜ್ಜೀವನಕ್ಕೆ ದಾರಿ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿತು. ಈ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪ್ರಭಾವವು ಈಜಿಪ್ಟ್‌ನ ಗಡಿಗಳನ್ನು ಮೀರಿ ಇಡೀ ಇಸ್ಲಾಮಿಕ ಕಲೆಯ ಗುರುತಾಗಿ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯಾಯಿತು.
ಆಡಳಿತಗಳು ಬದಲಾಗುತ್ತಿದ್ದರೂ ಕೈರೋ ತನ್ನ ಬೌದ್ಧಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡಿರುವುದೇ ಈ ನಗರದ ಮಹತ್ತರ ಯಶಸ್ಸಾಗಿದೆ. ತಮ್ಮ ಪೂರ್ವಜರು ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದ ಗ್ರಂಥಾಲಯಗಳು, ಮಸೀದಿಗಳು ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣ ಕೇಂದ್ರಗಳನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸುವಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಹೊಸ ಆಡಳಿತಗಾರರೂ ವಿಶೇಷ ಆಸಕ್ತಿ ತೋರಿದರು. ಇಂದು ಕೈರೋ ಆಧುನಿಕ ಈಜಿಪ್ಟ್‌ನ ಬೆನ್ನೆಲುಬಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದರೂ, ಅದರ ಪುರಾತನ ಬೀದಿಗಳಲ್ಲಿ ಇಬ್ನು ಖಲ್ದೂನ್‌ರಂತಹ ಪಂಡಿತರ ಹೆಜ್ಜೆಗುರುತುಗಳು ಮತ್ತು ಮಮ್ಲೂಕ್ ಸುಲ್ತಾನರ ವೈಭವ ಇನ್ನೂ ಮಸುಕಾಗದೆ ಉಳಿದಿವೆ. ಜ್ಞಾನ, ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಮತ್ತು ಮಾನವೀಯ ವಿನಿಮಯಗಳ ಮೂಲಕ ಒಂದು ನಗರವು ಹೇಗೆ ಅಮರತ್ವವನ್ನು ಗಳಿಸಬಹುದು ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಕೈರೋ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿದೆ.ಈ ಭಾಗವು ನಿಮ್ಮ “ಕೈರೋ – ಸಾವಿರ ಮಿನಾರಗಳ ನಗರ” ಲೇಖನದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ವೈಭವ ಅಧ್ಯಾಯದ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಸಮಾರೋಪ ಭಾಗವಾಗಿ ಬಳಸಬಹುದು.
ನೈಲ್ ನದಿಯೆಂಬ ವರದಾನ
ಪ್ರಾಚೀನ ಈಜಿಪ್ಟ್‌ಗೆ ಹೇಗೋ, ಮಧ್ಯಯುಗದ ಕೈರೋ ನಗರಕ್ಕೂ ನೈಲ್ ನದಿಯೇ ಜೀವನಾಡಿಯಾಗಿತ್ತು. ನೈಲ್‌ನ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯವೇ ಕೈರೋವನ್ನು ಒಂದು ಮಹಾನಗರವಾಗಿ ಬೆಳೆಸಿದ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರಣವಾಗಿತ್ತು. ನಗರದ ಕುಡಿಯುವ ನೀರಿನ ಅಗತ್ಯಗಳು, ಕೃಷಿ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ವಚ್ಛತಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ನೈಲ್‌ನ ನೀರನ್ನು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ನೈಲ್ ನದಿಯು ಕೈರೋಗೆ ನೀಡಿದ ಈ ಅಮೂಲ್ಯ ಕೊಡುಗೆಯನ್ನು ಗಮನಿಸಿ ಇತಿಹಾಸಕಾರರು ಈ ನಗರವನ್ನು “ನೈಲ್‌ನ ವರದಾನ” ಎಂದು ಕರೆದಿದ್ದಾರೆ.
ನೈಲ್‌ನ ನೀರನ್ನು ನಗರದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಭಾಗಕ್ಕೂ ತಲುಪಿಸಲು ಮುಸ್ಲಿಂ ಆಡಳಿತಗಾರರು ಅದ್ಭುತವಾದ ಜಲಸೇಚನಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದರು. ನದಿಯ ನೀರಿನ ಮಟ್ಟವನ್ನು ಅಳೆಯಲು ಅವರು ‘ನೈಲೋಮೀಟರ್’ (Nilometer) ಎಂಬ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸಾಧನಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದರು. ನದಿತೀರದಿಂದ ನಗರದ ಎತ್ತರದ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ನೀರನ್ನು ತಲುಪಿಸಲು ಭಾರಿ ನೀರಿನ ಚಕ್ರಗಳು (Water Wheels) ಹಾಗೂ ಕಿಲೋಮೀಟರ್‌ಗಳಷ್ಟು ಉದ್ದದ ಅಕ್ವಿಡಕ್ಟ್‌ಗಳು (Aqueducts) ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದವು. ಸುಲ್ತಾನ್ ಸಲಾಹುದ್ದೀನ್ ಅಯ್ಯೂಬಿಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಭವ್ಯ ಜಲವಾಹಿನಿಗಳು ಇದಕ್ಕೆ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಉದಾಹರಣೆಗಳಾಗಿವೆ.
ಸ್ವಚ್ಛತೆ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಕೈರೋ ಸಾಧಿಸಿದ ಯಶಸ್ಸು ನೈಲ್ ನದಿಯೊಂದಿಗೆ ಅವಿಭಾಜ್ಯವಾಗಿ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿತ್ತು. ನಗರದಾದ್ಯಂತ ಹರಡಿದ್ದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸ್ನಾನಗೃಹಗಳು (ಹಮ್ಮಾಮ್‌ಗಳು – Hammams), ಕುಡಿಯುವ ನೀರಿನ ಕೇಂದ್ರಗಳು (ಸಬೀಲ್‌ಗಳು – Sabils) ಹಾಗೂ ಮಸೀದಿಗಳ ವುಝೂ ಸೌಲಭ್ಯಗಳಿಗೆ ಶುದ್ಧ ನೀರನ್ನು ಈ ಕಾಲುವೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ಮೂಲಕ ಪೂರೈಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ನಗರದಲ್ಲಿನ ಮಲಿನ ನೀರನ್ನು ಹೊರಹಾಕಲು ಭೂಗತ ಒಳಚರಂಡಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನೂ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಈ ಸಮರ್ಪಕ ಜಲವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಸಾಂಕ್ರಾಮಿಕ ರೋಗಗಳ ಹರಡುವಿಕೆಯನ್ನು ತಡೆಯಲು ಹಾಗೂ ಜನರ ಜೀವನಮಟ್ಟವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲು ಸಹಕಾರಿಯಾಯಿತು.
ನೈಲ್ ನದಿಯ ತೀರವು ಕೈರೋದ ಸೌಂದರ್ಯದ ಪ್ರತೀಕವಾಗಿತ್ತು. ನದಿಯ ತೀರದಲ್ಲಿ ಸುಂದರ ಉದ್ಯಾನಗಳು, ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಕೇಂದ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಅರಮನೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಸಂಜೆ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿ ನೈಲ್ ತೀರದ ತಂಪಾದ ಗಾಳಿಯನ್ನು ಆಸ್ವಾದಿಸಲು ಜನರು ಅಲ್ಲಿ ಸೇರುತ್ತಿದ್ದರು. ನದಿಯಲ್ಲಿರುವ ರೌದಾ (Rawda) ಮೊದಲಾದ ದ್ವೀಪಗಳು ಪಂಡಿತರು ಮತ್ತು ಕವಿಗಳ ನೆಚ್ಚಿನ ತಾಣಗಳಾಗಿದ್ದವು. ನೈಲ್ ನದಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಹಡಗುಗಳು ಹಾಗೂ ತೀರದ ಬಳಿಯ ಬೆಳಕಿನಿಂದ ಕಂಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅರಮನೆಗಳು ಕೈರೋವನ್ನು ಮಧ್ಯಯುಗದ ಅತ್ಯಂತ ಸುಂದರ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿ ರೂಪಿಸಿತು.ಈ ಉಪಶೀರ್ಷಿಕೆಗೆ “ನೈಲ್‌ನ ವರದಾನ” ಎಂಬ ಶೀರ್ಷಿಕೆ ಬಹಳ ಸೂಕ್ತವಾಗಿದ್ದು, ಕೈರೋ ನಗರದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ನೈಲ್ ನದಿಯ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಸುಂದರವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ.
ಸಾರಿಗೆ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿಯೂ ನೈಲ್ ನದಿಯು ಮಹತ್ತರ ಕ್ರಾಂತಿಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿತು. ಭೂಮಾರ್ಗದ ಪ್ರಯಾಣಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಮತ್ತು ವೇಗವಾಗಿ ಸರಕು ಸಾಗಣೆ ನಡೆಸಲು ನೈಲ್ ನದಿ ಸಹಾಯ ಮಾಡಿತು. ಮೇಲ್ಭಾಗದ ಈಜಿಪ್ಟ್ (Upper Egypt) ಹಾಗೂ ಮೆಡಿಟರೇನಿಯನ್ ಸಮುದ್ರತೀರ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಂದ ಬಂದ ಹಡಗುಗಳು ಕೈರೋದ ಬಂದರುಗಳನ್ನು ತಲುಪುತ್ತಿದ್ದವು. ಇದರಿಂದ ನಗರದ ಆರ್ಥಿಕ ಅಡಿಪಾಯ ಮತ್ತಷ್ಟು ಬಲಗೊಂಡಿತು ಮತ್ತು ವಿಶ್ವದ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳು ಕೈರೋದಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಲು ಕಾರಣವಾಯಿತು. ನೈಲ್ ನೀಡಿದ ಈ ಭೌತಿಕ ಹಾಗೂ ಆರ್ಥಿಕ ಶಕ್ತಿಯ ಮೇಲೇ ಕೈರೋ ಇಂದಿಗೂ ತನ್ನ ವೈಭವವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ.
ಆಧುನಿಕತೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಚೀನತೆಯ ಅದ್ಭುತ ಸಂಗಮವೇ ಇಂದಿನ ಕೈರೋ. ವೇಗವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಆಧುನಿಕ ನಗರ ಸೌಲಭ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಗಗನಚುಂಬಿ ಕಟ್ಟಡಗಳ ಮಧ್ಯೆಯೂ ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳಷ್ಟು ಹಳೆಯ ಮಸೀದಿಗಳು, ಮದರಸಾಗಳು ಮತ್ತು ಕೋಟೆಗಳು ತಮ್ಮ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಗಾಂಭೀರ್ಯವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳದೆ ಇಂದಿಗೂ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿವೆ. ವಿವಿಧ ಕಾಲಘಟ್ಟಗಳ ರಾಜಕೀಯ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಮತ್ತು ಯುದ್ಧಗಳನ್ನು ಮೀರಿ ತನ್ನ ವಿಶಿಷ್ಟ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಗುರುತನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳುವಲ್ಲಿ ಈ ನಗರ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿದೆ. ಇಸ್ಲಾಮಿಕ ನಾಗರಿಕತೆಯು ಜಗತ್ತಿಗೆ ನೀಡಿದ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ನಗರ ಮಾದರಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿ ಕೈರೋ ಇಂದಿಗೂ ತಲೆಯೆತ್ತಿ ನಿಂತಿದೆ.
ಕೈರೋದ ಬೀದಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವಾಗ ಇತಿಹಾಸವೇ ನಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿರುವ ಅನುಭವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಫಾತಿಮಿಗಳು ಕನಸು ಕಂಡ ‘ಅಲ್-ಖಾಹಿರಾ’ ಎಂಬ ರಾಜನಗರ ಇಂದು ಲಕ್ಷಾಂತರ ಜನರು ವಾಸಿಸುವ ಬಹುಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮಹಾನಗರವಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡಿದೆ. ಪುರಾತನ ಇಸ್ಲಾಮಿಕ್ ಕೈರೋ ಯುನೆಸ್ಕೋ ವಿಶ್ವ ಪಾರಂಪರಿಕ ತಾಣಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿರುವುದು ಅದರ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮಹತ್ವಕ್ಕೆ ದೊರೆತ ಗೌರವವಾಗಿದೆ. ಪುರಾತನ ಮಸೀದಿಗಳಿಂದ ಮೊಳಗುವ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯ ಧ್ವನಿಗಳು ಮತ್ತು ಗದ್ದಲಮಯ ಆಧುನಿಕ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳ ಸಂಯೋಜನೆಯಿಂದ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುವ ವಿಶಿಷ್ಟ ವಾತಾವರಣವನ್ನು ಜಗತ್ತಿನ ಮತ್ತಾವ ನಗರವೂ ಹಕ್ಕಿನಿಂದ ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.
ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ಹೇಳುವುದಾದರೆ, ಕೈರೋ ಕೇವಲ ಒಂದು ದೇಶದ ರಾಜಧಾನಿಯಲ್ಲ; ಅದು ಮಾನವೀಯತೆ, ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಮಹಾಪ್ರವಾಹವಾಗಿದೆ. ಬಾಗ್ದಾದ್‌ನ ಪತನದ ನಂತರ ಇಸ್ಲಾಮಿಕ ಜ್ಞಾನಪರಂಪರೆಯನ್ನು ತನ್ನ ಮಡಿಲಲ್ಲಿ ಕಾಪಾಡಿಕೊಂಡ ಅಲ್-ಅಝ್ಹರ್‌ನ ನೆರಳಿನಲ್ಲಿ ಈ ನಗರವು ಜಗತ್ತಿಗೆ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ನೀಡಿತು. ಇಂದಿಗೂ ವಿಶ್ವದ ನಾನಾ ಭಾಗಗಳಿಂದ ಜ್ಞಾನಾನ್ವೇಷಕರು ಕೈರೋದತ್ತ ಹರಿದುಬರುವುದು ಅದರ ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಬೆರೆತಿರುವ ಬೌದ್ಧಿಕ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಅರಸಿಯೇ ಆಗಿದೆ. ಕಾಲ ಎಷ್ಟೇ ಬದಲಾಗಲಿ, ನಾಗರಿಕತೆ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ “ಉಮ್ಮುಲ್ ದುನ್ಯಾ” (ಲೋಕದ ತಾಯಿ) ಎಂಬ ಹೆಗ್ಗಳಿಕೆಯನ್ನು ಹೊತ್ತ ಕೈರೋ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಚಿರಸ್ಥಾಯಿಯಾಗಿ ಉಳಿಯಲಿದೆ.
