ಖೈರುವಾನ್: ಮರುಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಅರಳಿದ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಅದ್ಭುತ

ಉತ್ತರ ಆಫ್ರಿಕಾದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿನ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ಮತ್ತು ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮಹತ್ವದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕೇಂದ್ರವನ್ನು ಹುಡುಕುವವರು ಟುನೀಶಿಯಾದ ಹೃದಯಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಾಚೀನ ಕೈರುವಾನ್ (Kairouan) ನಗರವನ್ನು ತಲುಪುತ್ತಾರೆ. ಕ್ರಿ.ಶ. 670ರಲ್ಲಿ (ಹಿಜ್ರಿ 50) ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಉಮಯ್ಯದ್ ಸೇನಾಧಿಪತಿ ಉಕ್ಬಾ ಇಬ್ನು ನಾಫಿಅ್ (Uqba ibn Nafi) ಈ ನಗರಕ್ಕೆ ಅಡಿಪಾಯ ಹಾಕಿದರು. ಕೇವಲ ಒಂದು ಹೊಸ ವಸತಿ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿರದೆ, ಉತ್ತರ ಆಫ್ರಿಕಾದ (ಮಘ್ರಿಬ್) ಇಸ್ಲಾಮಿಕ ನಾಗರಿಕತೆ ಮತ್ತು ಅರಬ್ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಅಧಿಕೃತ ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರ ಹಾಗೂ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಕೈರುವಾನ್ ಬೆಳೆಯಿತು.

ವಿಶಾಲ ಇಸ್ಲಾಮಿಕ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಗಡಿಗಳನ್ನು ಪಶ್ಚಿಮದತ್ತ ವಿಸ್ತರಿಸಲು ಮುಸ್ಲಿಂ ಆಡಳಿತಗಾರರಿಗೆ ಒಂದು ಬಲವಾದ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ನೆಲೆ ಅಗತ್ಯವಿದ್ದ ಸಮಯದಲ್ಲೇ ಈ ನಗರ ಉದಯಿಸಿತು. ಈ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ, ಇಸ್ಲಾಮಿಕ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಮಕ್ಕಾ, ಮದೀನಾ ಮತ್ತು ಜೆರೂಸಲೇಮ್ ನಂತರ ಉತ್ತರ ಆಫ್ರಿಕಾದ ಅತ್ಯಂತ ಪವಿತ್ರವಾದ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಹಾಗೂ ರಾಜಕೀಯ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿ ಕೈರುವಾನ್ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.

ಭೌಗೋಳಿಕವಾಗಿ ಅತ್ಯಂತ ಯೋಜಿತ ಮತ್ತು ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಮಹತ್ವ ಹೊಂದಿದ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿಯೇ ಉಕ್ಬಾ ಇಬ್ನು ನಾಫಿಅ್ ಈ ನಗರವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು. ಬೈಜಾಂಟೈನ್ ನೌಕಾಪಡೆಯು ಸುಲಭವಾಗಿ ದಾಳಿ ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗದಂತೆ ಸಮುದ್ರತೀರದಿಂದ ಸಾಕಷ್ಟು ದೂರದಲ್ಲಿಯೂ, ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮರುಭೂಮಿಯ ಯುದ್ಧಪ್ರವೀಣ ಬೆರ್ಬರ್ ಜನಾಂಗಗಳ ಆಕಸ್ಮಿಕ ದಾಳಿಗಳನ್ನು ತಡೆಯಲು ಅನುಕೂಲವಾಗುವ ಸುರಕ್ಷಿತ ಒಳನಾಡಿನ ಸಮತಟ್ಟಾದ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿಯೂ ನಗರವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು. ಸೈನಿಕ ಶಿಬಿರ ಅಥವಾ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಕೇಂದ್ರ ಎಂಬ ಅರ್ಥವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ‘ಕೈರುವಾನ್’ (ಪರ್ಷಿಯನ್ ಪದವಾದ ಕಾರವಾನ್ ನಿಂದ ರೂಪುಗೊಂಡ ಹೆಸರು) ಎಂಬ ನಾಮಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಇದು ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಸೈನಿಕ ತಾಣವಾಗಿದ್ದರೂ, ಶೀಘ್ರದಲ್ಲೇ ವಿಶ್ವಪ್ರಸಿದ್ಧ ಮಹಾನಗರವಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡಿತು.

ನಗರದ ಜನಸಂಖ್ಯಾ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಗಳು ಕೈರುವಾನ್‌ನ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ವೈವಿಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ಸಮೃದ್ಧಗೊಳಿಸಿತು. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಅರಬ್ ಸೈನಿಕರು ಮತ್ತು ಅವರ ಕುಟುಂಬಗಳು ಮಾತ್ರ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಈ ನಗರದಲ್ಲಿ, ನಂತರ ಉತ್ತರ ಆಫ್ರಿಕಾದ ಸ್ಥಳೀಯ ಬೆರ್ಬರ್ ಜನಾಂಗದವರು ದೊಡ್ಡ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದರು. ಇಸ್ಲಾಂ ಧರ್ಮವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ ಅವರು ಅರಬ್ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಬೆರೆತು, ವಿಶಿಷ್ಟ ಮಘ್ರಿಬಿ ನಾಗರಿಕತೆಯ ಉದಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣರಾದರು. ನಗರದ ಕಿರಿದಾದ ವಸತಿ ಪ್ರದೇಶಗಳು (ಮೊಹಲ್ಲಾಗಳು) ಮತ್ತು ಯಾವುದೇ ಜನಾಂಗೀಯ ಭೇದಭಾವವಿಲ್ಲದೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿದ್ದ ಬೀದಿಗಳು ಆ ಕಾಲದ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಸಾಮಾಜಿಕ ಯೋಜನೆಯ ಉದಾಹರಣೆಗಳಾಗಿದ್ದವು.

ಉಕ್ಬಾ ಮಸೀದಿ: ಮಘ್ರಿಬಿನ ಮಸೀದಿಗಳ ಕಿರೀಟ

ಕೈರುವಾನ್ ನಗರದ ಯೋಜನೆಯ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯವೆಂದರೆ ಅದರ ಕೇಂದ್ರಬಿಂದುವಾಗಿ ನಿಂತಿರುವ ‘ಮಸ್ಜಿದ್ ಉಕ್ಬಾ’ (Great Mosque of Kairouan) ಎಂಬ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಮಸೀದಿ. ನಗರದ ಸ್ಥಾಪನೆಯೊಡನೆ ಕ್ರಿ.ಶ. 670ರಲ್ಲಿ ಉಕ್ಬಾ ಇಬ್ನು ನಾಫಿಅ್ ಅವರೇ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಈ ಆರಾಧನಾ ಕೇಂದ್ರವು ಇಸ್ಲಾಮಿಕ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಇತಿಹಾಸದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಾಚೀನ ಹಾಗೂ ಭವ್ಯ ನಿರ್ಮಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಫುಸ್ತಾತ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಅಮ್ರ್ ಇಬ್ನುಲ್ ಆಸ್ ಮಸೀದಿಗೆ ಆಫ್ರಿಕಾ ಖಂಡದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನವೇ, ಮಘ್ರಿಬ್ (ಉತ್ತರ-ಪಶ್ಚಿಮ ಆಫ್ರಿಕಾ) ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಉಕ್ಬಾ ಮಸೀದಿಗೂ ಇದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇತಿಹಾಸಕಾರರು ಇದನ್ನು ಉತ್ತರ ಆಫ್ರಿಕಾದ “ಮಸೀದಿಗಳ ಕಿರೀಟ” ಎಂದು ಕರೆದಿದ್ದಾರೆ.

ನಂತರ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ಬಂದ ಅಘ್ಲಬಿದ್ (Aghlabid) ಆಡಳಿತಗಾರರು ಈ ಮಸೀದಿಯ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಅರಿತು, ಅದನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುವ ಮಹತ್ತರ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಂಡರು. ಅವರ ಪ್ರಯತ್ನಗಳಿಂದ ಇದು ನಗರದ ವೈಭವಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತಹ ಅದ್ಭುತ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಕೃತಿಯಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡಿತು.

ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಸರಳ ವಿನ್ಯಾಸ ಹೊಂದಿದ್ದ ಈ ಮಸೀದಿ, ಒಂಬತ್ತನೇ ಶತಮಾನದ ವೇಳೆಗೆ ಒಂದು ಭವ್ಯ ಕಲ್ಲಿನ ಅದ್ಭುತವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿತವಾಯಿತು. ರೋಮನ್, ಬೈಜಾಂಟೈನ್ ಹಾಗೂ ಕಾರ್ತೇಜಿಯನ್ ಅವಶೇಷಗಳಿಂದ ಸಂಗ್ರಹಿಸಲಾದ ಸುಂದರವಾಗಿ ಕೆತ್ತಲಾದ ನೂರಾರು ಕಲ್ಲಿನ ಸ್ತಂಭಗಳು  ಇಂದಿಗೂ ಇದರ ಪ್ರಾರ್ಥನಾ ಸಭಾಂಗಣವನ್ನು ಭದ್ರವಾಗಿ ತೂಗುತ್ತಿವೆ. ದಪ್ಪ ಮರದ ಫಲಕಗಳಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಭವ್ಯ ಬಾಗಿಲುಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಮೇಲಿನ ಜ್ಯಾಮಿತೀಯ ಕೆತ್ತನೆಗಳು ಆ ಕಾಲದ ಮರಗೆಲಸದ ನಿಪುಣತೆಯನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತವೆ.

ಮರುಭೂಮಿಯ ತೀವ್ರ ಗಾಳಿ ಮತ್ತು ಬಿಸಿಯನ್ನು ತಡೆಯುವಂತೆ ದಪ್ಪ ಗೋಡೆಗಳಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಇದರ ಮಿನಾರವು ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ಪುರಾತನ ಮಿನಾರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕೆಳಭಾಗದಿಂದ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹೋಗುವಂತೆ ಕ್ರಮೇಣ ಅಗಲ ಕಡಿಮೆಯಾಗುವ ಮೂರು ಮಹಡಿಗಳ ಚೌಕಾಕಾರದ ಈ ಮಿನಾರವು ನಂತರದ ಉತ್ತರ ಆಫ್ರಿಕನ್ ಮತ್ತು ಅಂಡಲೂಸಿಯನ್ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪಗಳಿಗೆ ಅಧಿಕೃತ ಮಾದರಿಯಾಗಿ  ಪರಿಣಮಿಸಿತು. ಇಂದಿಗೂ ಇದು ಇಸ್ಲಾಮಿಕ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ವೈಭವ, ಸೃಜನಶೀಲತೆ ಮತ್ತು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಪರಂಪರೆಯ ಜೀವಂತ ಸಂಕೇತವಾಗಿ ನಿಂತಿದೆ.ಕೇವಲ ಒಂದು ಪ್ರಾರ್ಥನಾ ಮಂದಿರವಾಗಿರದೆ, ಫುಸ್ತಾತ್‌ನ ಅಮ್ರ್ ಇಬ್ನುಲ್ ಆಸ್ ಮಸೀದಿಯಂತೆ ಕೈರುವಾನ್ ನಗರದ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಮತ್ತು ಬೌದ್ಧಿಕ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿಯೂ ಈ ಮಸೀದಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿತು. ಹೊಸ ಆಡಳಿತಗಾರರ ಘೋಷಣೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಲು, ನ್ಯಾಯಾಂಗ ಸಭೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸಲು ಹಾಗೂ ಸೈನಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಸಮಾಲೋಚನೆಗಳಿಗೆ ಈ ಮಸೀದಿಯ ವಿಶಾಲ ಪ್ರಾಂಗಣ ಮತ್ತು ಸಭಾಂಗಣಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಜೊತೆಗೆ, ಇದು ಆ ಕಾಲದ ಪ್ರಮುಖ ಉನ್ನತ ಶಿಕ್ಷಣ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿಯೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿತ್ತು. ಖ್ಯಾತ ಮಾಲಿಕಿ ಪಂಡಿತರು ಮತ್ತು ಕಾನೂನು ತಜ್ಞರು ಈ ಮಸೀದಿಯ ಕಲ್ಲಿನ ಸ್ತಂಭಗಳ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ವಿಶ್ವದ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳಿಂದ ಆಗಮಿಸಿದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಜ್ಞಾನ ಬೋಧಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ನಂತರ ಮೊರೊಕ್ಕೊದಲ್ಲಿ ಅಲ್-ಕರವಿಯ್ಯೀನ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ಹಾಗೂ ಈಜಿಪ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಅಲ್-ಅಝ್ಹರ್ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಗುವುದಕ್ಕೂ ಹಲವು ಶತಮಾನಗಳ ಮುಂಚೆಯೇ, ಉತ್ತರ ಆಫ್ರಿಕಾದಾದ್ಯಂತ ಜ್ಞಾನದ ಬೆಳಕನ್ನು ಹರಡಿದ ಕೇಂದ್ರವೇ ಈ ಮಸೀದಿಯಾಗಿತ್ತು.

ಇಂದು ಅಮ್ರ್ ಇಬ್ನುಲ್ ಆಸ್ ಮಸೀದಿ ಈಜಿಪ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡಿರುವಂತೆ, ಉಕ್ಬಾ ಮಸೀದಿ ಟುನೀಶಿಯಾದ ಅತ್ಯಂತ ಸಕ್ರಿಯ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಪರಂಪರೆಯಾಗಿ ತಲೆಯೆತ್ತಿ ನಿಂತಿದೆ. ಹದಿಮೂರು ಶತಮಾನಗಳ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಹೊತ್ತಿರುವ ಈ ಮಸೀದಿಯ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದಲ್ಲಿ ಆರಂಭಿಕ ಇಸ್ಲಾಮಿಕ ಶೈಲಿ ಮತ್ತು ಉಮಯ್ಯದ್ ವೈಭವದ ಗುರುತುಗಳನ್ನು ಇಂದಿಗೂ ಕಾಣಬಹುದು. ಪ್ರತಿವರ್ಷ ವಿಶೇಷ ಧಾರ್ಮಿಕ ದಿನಗಳು ಹಾಗೂ ರಮಝಾನ್ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಾರು ಭಕ್ತರು ಇಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗುತ್ತಾರೆ. ಈ ಮಸೀದಿ ಉತ್ತರ ಆಫ್ರಿಕಾದ ಮುಸ್ಲಿಂ ಪರಂಪರೆಯ ಆಳವಾದ ಬೇರುಗಳನ್ನು ಜಗತ್ತಿಗೆ ಪರಿಚಯಿಸುತ್ತಿದೆ.

ನೈಲ್ ನದಿಯ ತೀರದ ಮಸೀದಿಗಳು ಈಜಿಪ್ಟ್‌ಗೆ ಯಾವ ಸ್ಥಾನಮಾನ ಹೊಂದಿವೆಯೋ, ಅದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಮರುಭೂಮಿಯ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ ಈ ಮಸೀದಿ ಮಘ್ರಿಬ್ ಜನರ ನಂಬಿಕೆ, ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕತೆ ಮತ್ತು ಅಳಿಸಲಾಗದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಪರಂಪರೆಯ ಜೀವಂತ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ. ಜ್ಞಾನ, ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯ ಸಂಗಮವಾಗಿರುವ ಉಕ್ಬಾ ಮಸೀದಿ ಇಂದಿಗೂ ಉತ್ತರ ಆಫ್ರಿಕಾದ ಇಸ್ಲಾಮಿಕ ನಾಗರಿಕತೆಯ ಶಾಶ್ವತ ಸಂಕೇತವಾಗಿ ಉಳಿದಿದೆ.

ನಗರ ಯೋಜನೆ ಮತ್ತು ವಾಣಿಜ್ಯ

ಅರೇಬಿಯನ್ ನಗರ ಯೋಜನೆಯು ಉತ್ತರ ಆಫ್ರಿಕಾದ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಪಡೆದ ಮೊದಲ ಸಮಗ್ರ ರೂಪವೇ ಕೈರುವಾನ್ ಆಗಿತ್ತು. ಮದೀನಾ ಮತ್ತು ಕೂಫಾದ ಇಸ್ಲಾಮಿಕ ಆಡಳಿತಗಳು ರೂಪಿಸಿದ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಹಾಗೂ ಸರಳ ನಗರ ಮಾದರಿಯನ್ನು ಮಘ್ರಿಬ್ ಪ್ರದೇಶದ ಅಗತ್ಯಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಅಳವಡಿಸಲಾಯಿತು. ನಗರದ ಕೇಂದ್ರಬಿಂದುವಾಗಿ ಉಕ್ಬಾ ಮಸೀದಿ ಹಾಗೂ ಅದರ ಸಮೀಪದಲ್ಲೇ ಆಡಳಿತಗಾರನ ನಿವಾಸವಾದ ದಾರುಲ್ ಇಮಾರಾ (Dar al-Imara) ಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಕೈರುವಾನ್‌ನ ನಗರ ವಿನ್ಯಾಸ ರೂಪಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಕೇಂದ್ರದಿಂದ ನಾಲ್ಕು ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೂ ವಿಸ್ತರಿಸಿದ ಪ್ರಮುಖ ಬೀದಿಗಳು ನಗರದ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಪರಸ್ಪರ ಸಂಪರ್ಕಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಜನರ ಸುರಕ್ಷತೆ ಮತ್ತು ಅನುಕೂಲತೆ ಎರಡಕ್ಕೂ ಸಮಾನ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡಿದ ಈ ಯೋಜನೆಯು ನಂತರ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಫೆಝ್ ಮತ್ತು ಮರಾಕೆಶ್ ಮೊದಲಾದ ಅನೇಕ ಮಘ್ರಿಬಿ ನಗರಗಳಿಗೆ ಪ್ರೇರಣೆಯಾಯಿತು.

ಭೌಗೋಳಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನವು ಕೈರುವಾನ್‌ಗೆ ಅಪಾರ ಆರ್ಥಿಕ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ನೀಡಿತು. ಉತ್ತರ ಆಫ್ರಿಕಾದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಒಳನಾಡು ವ್ಯಾಪಾರ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಈ ನಗರ ವೇಗವಾಗಿ ಬೆಳೆಯಿತು. ಸಹಾರಾ ಮರುಭೂಮಿಯನ್ನು ದಾಟಿ ಬಂದ ದೊಡ್ಡ ಒಂಟೆ ಕಾರವಾನ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಮೆಡಿಟರೇನಿಯನ್ ಸಮುದ್ರತೀರದ ಬಂದರುಗಳಿಂದ ಬಂದ ಸರಕುಗಳು ಕೈರುವಾನ್‌ನ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗುತ್ತಿದ್ದವು. ಚರ್ಮದ ಉತ್ಪನ್ನಗಳು, ಸುಗಂಧ ದ್ರವ್ಯಗಳು, ಚಿನ್ನ, ಆಫ್ರಿಕಾದ ಆನೆಯ ದಂತಗಳು ಹಾಗೂ ಅಮೂಲ್ಯ ಬಟ್ಟೆಗಳ ವ್ಯಾಪಾರವು ನಗರಕ್ಕೆ ಅಪಾರ ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನು ತಂದುಕೊಟ್ಟಿತು. ಇದರ ಫಲವಾಗಿ ಕೈರುವಾನ್ ಕೇವಲ ಒಂದು ಸೈನಿಕ ನೆಲೆಯಾಗಿರದೆ, ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವ್ಯಾಪಾರದ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡಿತು.

ಫುಸ್ತಾತ್‌ನ ‘ಹಿತ್ತಾ’ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಂತೆ, ಕೈರುವಾನ್‌ನ ವಸತಿ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನೂ ವಿವಿಧ ಮೊಹಲ್ಲಾಗಳಾಗಿ ವಿಭಾಗಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ವಿವಿಧ ಅರಬ್ ಗೋತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ಬೆರ್ಬರ್ ಸಮುದಾಯಗಳಿಗೆ ಯೋಜಿತವಾಗಿ ವಾಸಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಮೀಸಲಿಟ್ಟು ನಗರವನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲಾಯಿತು. ಆದರೆ ಈ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ; ದೊಡ್ಡ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳು ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಬೀದಿಗಳ ಮೂಲಕ ಅವುಗಳನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಗೋತ್ರ ಸಮುದಾಯಕ್ಕೂ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಸಣ್ಣ ಮಸೀದಿಗಳು ಮತ್ತು ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳು ಇದ್ದವು. ಇದರಿಂದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಸಮರ್ಪಕವಾಗಿ ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಹಾಗೂ ಸ್ಥಳೀಯ ಅಗತ್ಯಗಳನ್ನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಪೂರೈಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು.

ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಕೈರುವಾನ್ ಕೇವಲ ಒಂದು ನಗರವಾಗಿರದೆ, ಉತ್ತಮ ಆಡಳಿತ, ಸುಸಂಘಟಿತ ನಗರ ಯೋಜನೆ ಮತ್ತು ಸಮೃದ್ಧ ವಾಣಿಜ್ಯದ ಅಪೂರ್ವ ಮಾದರಿಯಾಗಿ ಉತ್ತರ ಆಫ್ರಿಕಾದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ವಿಶಿಷ್ಟ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಗಳಿಸಿತು.

ವಾಣಿಜ್ಯದ ಜೊತೆಗೆ ನಗರದ ನಿವಾಸಿಗಳ ಜೀವನಮಟ್ಟವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲು ಕೈರುವಾನ್‌ನಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಕ ಸೌಲಭ್ಯಗಳನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಜನರ ಅನುಕೂಲಕ್ಕಾಗಿ ನೂರಾರು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸ್ನಾನಗೃಹಗಳು (Public Baths / Hammams) ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದವು. ಸ್ವಚ್ಛತೆಗೆ ಇಸ್ಲಾಂ ನೀಡುವ ಮಹತ್ವವೇ ಇಂತಹ ನಿರ್ಮಾಣಗಳ ಹಿಂದೆ ಇರುವ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರಣವಾಗಿತ್ತು. ತೆರೆದ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳು (ಸೂಕ್‌ಗಳು – Souqs) ಹಾಗೂ ಪರಸ್ಪರ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿರುವ ಕಿರಿದಾದ ಬೀದಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಇಲ್ಲಿನ ‘ಮದೀನಾ’ (ಹಳೆಯ ನಗರಭಾಗ) ಪುರಾತನ ನಗರ ವಿನ್ಯಾಸದ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿದೆ. ವಿವಿಧ ಉತ್ಪನ್ನಗಳಿಗಾಗಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳು ಮತ್ತು ಸಣ್ಣ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕಾರ್ಯಾಗಾರಗಳು ಕೈರುವಾನ್ ಅನ್ನು ಉತ್ಪಾದನಾ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿಯೂ ಮುಂಚೂಣಿಗೆ ತಂದವು.

ಮರುಭೂಮಿಯ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ ಈ ಶುಷ್ಕ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ವರ್ಷಪೂರ್ತಿ ಉಂಟಾಗಬಹುದಾದ ತೀವ್ರ ಬರಗಾಲವನ್ನು ಎದುರಿಸಲು ಕೈರುವಾನ್‌ನಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಗಿತ್ತು. ಇದರ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಸಾಕ್ಷಿಯೆಂದರೆ ಒಂಬತ್ತನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಅಘ್ಲಬಿದ್ ಆಡಳಿತಗಾರರು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ‘ಅಘ್ಲಬಿದ್ ಜಲಾಶಯಗಳು’ (Aghlabid Basins) ಎಂಬ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಅದ್ಭುತ. ಹಲವು ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ದೂರದ ಬೆಟ್ಟಗಳಿಂದ ಹರಿದುಬರುವ ನೀರು ಹಾಗೂ ಮಳೆನೀರನ್ನು ದೊಡ್ಡ ಕಲ್ಲಿನ ಕಾಲುವೆಗಳ (Aqueducts) ಮೂಲಕ ನಗರಕ್ಕೆ ತಂದು, ಶುದ್ಧೀಕರಿಸಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.

ಈ ಭವ್ಯ ಜಲಾಶಯಗಳು ಇಸ್ಲಾಮಿಕ ನಾಗರಿಕತೆಯು ಜಲಸಂರಕ್ಷಣೆಗೆ ನೀಡಿದ ಮಹತ್ವದ ಜೀವಂತ ಸಾಕ್ಷಿಗಳಾಗಿವೆ. ನೀರಿನ ಕೊರತೆ ಎಂಬ ದೊಡ್ಡ ಸವಾಲನ್ನು ವೈಜ್ಞಾನಿಕವಾಗಿ ಎದುರಿಸಿದ ಈ ದೂರದೃಷ್ಟಿಯ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಕೈರುವಾನ್ ಹಲವು ಶತಮಾನಗಳ ಕಾಲ ಉತ್ತರ ಆಫ್ರಿಕಾದ ಆರ್ಥಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಬೆನ್ನೆಲುಬಾಗಿ ಉಳಿಯಲು ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು. ನಗರ ಯೋಜನೆ, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸೌಲಭ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಜಲಸಂಪನ್ಮೂಲ ನಿರ್ವಹಣೆಯಲ್ಲಿ ಕೈರುವಾನ್ ಸಾಧಿಸಿದ ಈ ಯಶಸ್ಸು ಇಂದಿಗೂ ಇತಿಹಾಸಕಾರರು ಮತ್ತು ನಗರ ಯೋಜಕರಿಗೆ ಪ್ರೇರಣೆಯಾಗಿದೆ.

ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಮಹತ್ವ

ಉತ್ತರ ಆಫ್ರಿಕಾದಲ್ಲಿ ಇಸ್ಲಾಮಿಕ ಜ್ಞಾನದ ಮೊದಲ ಫಲವತ್ತಾದ ನೆಲವೇ ಕೈರುವಾನ್ ಆಗಿತ್ತು. ಇಸ್ಲಾಮಿಕ ಬೌದ್ಧಿಕ ಪರಂಪರೆಯು ಮಘ್ರಿಬ್ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೂ, ಅಲ್ಲಿಂದ ಸಹಾರಾ ಆಫ್ರಿಕಾಕ್ಕೂ ಮತ್ತು ಯೂರೋಪಿನ ಅಂಡಲೂಸಿಯಾ (ಸ್ಪೇನ್) ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೂ ಹರಡುವಲ್ಲಿ ಈ ನಗರವು ಪ್ರಮುಖ ದ್ವಾರವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿತು. ಪ್ರವಾದಿ ಮುಹಮ್ಮದ್ (ಸ) ಅವರ ಕೆಲವು ಸಹಚರರು ಹಾಗೂ ಅವರ ನಂತರ ಬಂದ ತಾಬಿಊನ್ ಪೀಳಿಗೆಯ ಪಂಡಿತರು ಈ ನಗರದ ಆರಂಭಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಂಡು, ತಮಗೆ ಬಂದಿದ್ದ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಸ್ಥಳೀಯ ಬೆರ್ಬರ್ ಜನರಿಗೆ ಹಂಚಿಕೊಟ್ಟರು. ಖುರ್‌ಆನ್ ಪಠಣ, ಹದೀಸ್ ಅಧ್ಯಯನ ಮತ್ತು ಅರಬಿ ಭಾಷಾಶಾಸ್ತ್ರದ ಕುರಿತ ಆಳವಾದ ಚರ್ಚೆಗಳು ಕೈರುವಾನ್‌ನ ಮಸೀದಿಗಳು ಮತ್ತು ಮದರಸಾಗಳಲ್ಲಿ ನಿರಂತರವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರು.

ಇಸ್ಲಾಮಿಕ ನ್ಯಾಯಶಾಸ್ತ್ರದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಕೈರುವಾನ್‌ಗೆ ವಿಶಿಷ್ಟ ಸ್ಥಾನವಿದೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮಾಲಿಕಿ ಮಧ್ಹಬ್ (Maliki School of Law) ನ ಬೆಳವಣಿಗೆಯೊಂದಿಗೆ ಈ ನಗರವು ಅವಿಭಾಜ್ಯವಾಗಿ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ. ಇಮಾಮ್ ಮಾಲಿಕ್ ಅವರ ಪ್ರಮುಖ ಶಿಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರಾದ ಅಸದ್ ಇಬ್ನುಲ್ ಫುರಾತ್ ಮತ್ತು ಇಬ್ನು ಸಾಹ್ನೂನ್ ಮೊದಲಾದ ಖ್ಯಾತ ಪಂಡಿತರು ಕೈರುವಾನ್‌ನ್ನು ಕೇಂದ್ರವಾಗಿಸಿಕೊಂಡು ತಮ್ಮ ನ್ಯಾಯಶಾಸ್ತ್ರ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದರು. ಅಸದ್ ಇಬ್ನುಲ್ ಫುರಾತ್ ರಚಿಸಿದ ‘ಅಲ್-ಅಸದಿಯ್ಯ’ ಮತ್ತು ಸಾಹ್ನೂನ್ ಅವರ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ‘ಅಲ್-ಮುದವ್ವನತುಲ್ ಕುಬ್ರಾ’ ಮಾಲಿಕಿ ನ್ಯಾಯಶಾಸ್ತ್ರದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕ ಗ್ರಂಥಗಳಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡವು. ಈ ಕಾನೂನು ಪರಂಪರೆಯ ಕಾರಣದಿಂದ ಕೈರುವಾನ್ ಇಸ್ಲಾಮಿಕ ಜಗತ್ತಿನ ಪ್ರಮುಖ ನ್ಯಾಯಶಾಸ್ತ್ರ ಅಧ್ಯಯನ ಕೇಂದ್ರವಾಯಿತು.

ಕೈರುವಾನ್‌ನ ಜ್ಞಾನಲೋಕವು ಕೇವಲ ಧಾರ್ಮಿಕ ಅಧ್ಯಯನಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಸೀಮಿತವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಒಂಬತ್ತನೇ ಮತ್ತು ಹತ್ತನೇ ಶತಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ಅಘ್ಲಬಿದ್ ರಾಜವಂಶದ ಸುವರ್ಣಯುಗದ ವೇಳೆ ಆಡಳಿತಗಾರರು ಜ್ಞಾನದ ಎಲ್ಲ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಿಗೂ ಮಹತ್ತರ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ ನೀಡಿದರು. ಬಾಗ್ದಾದ್‌ನ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಜ್ಞಾನಕೇಂದ್ರದ ಮಾದರಿಯಲ್ಲಿ ಕೈರುವಾನ್‌ನಲ್ಲಿಯೂ ‘ಬೈತುಲ್ ಹಿಕ್ಮಾ’ (House of Wisdom) ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಇಸ್ಲಾಮಿಕ ನ್ಯಾಯಶಾಸ್ತ್ರದ ಜೊತೆಗೆ ವೈದ್ಯಕೀಯ , ಗಣಿತಶಾಸ್ತ್ರ, ಖಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರ  ಮತ್ತು ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರ  ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಆಳವಾದ ಸಂಶೋಧನೆಗಳು ನಡೆದವು.

ಗ್ರೀಕ್ ಮತ್ತು ಲ್ಯಾಟಿನ್ ಭಾಷೆಗಳ ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ಅರಬಿ ಭಾಷೆಗೆ ಅನುವಾದಿಸುವ ಕಾರ್ಯವೂ ಇಲ್ಲಿ ನಡೆದಿತ್ತು. ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಕೈರುವಾನ್ ಪೂರ್ವದ ಇಸ್ಲಾಮಿಕ ಜಗತ್ತಿನ ಬಾಗ್ದಾದ್ ಹಾಗೂ ಪಶ್ಚಿಮದ ಅಂಡಲೂಸಿಯಾದ ಕೋರ್ದೋಬಾ ನಗರಗಳಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮತ್ತು ಬೌದ್ಧಿಕ ರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿ ಬೆಳಗಿತು. ಜ್ಞಾನ, ಸಂಶೋಧನೆ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ವಿನಿಮಯಗಳ ಮೂಲಕ ಕೈರುವಾನ್ ಉತ್ತರ ಆಫ್ರಿಕಾದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಅಳಿಸಲಾಗದ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಗಳಿಸಿತು.ಜ್ಞಾನ ದಾಹದಿಂದ ಬಂದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಕೈರುವಾನ್ ಒಂದು ಮಹತ್ತರ ಆಶ್ರಯ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿತ್ತು. ಮದೀನಾ, ಕೂಫಾ ಮತ್ತು ಕೈರೋಗಳ ನಂತರ ಇಸ್ಲಾಮಿಕ ಜ್ಞಾನ ವಿನಿಮಯದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಈ ನಗರ ಬೆಳೆದಿತು. ಫತ್ವಾಗಳನ್ನು (ಧಾರ್ಮಿಕ ತೀರ್ಪುಗಳು) ನೀಡುವುದಕ್ಕೂ, ವಿವಾದಗಳನ್ನು ಪರಿಹರಿಸುವುದಕ್ಕೂ ಫುಸ್ತಾತ್‌ನ ಪಂಡಿತರ ಸಭೆಗಳಂತೆ ಕೈರುವಾನ್‌ನ ಪಂಡಿತ ಸಮ್ಮೇಳನಗಳಿಗೂ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಗೌರವ ಮತ್ತು ಮಾನ್ಯತೆ ಇತ್ತು. ಅರಬಿ ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಕರಣದ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಈ ನಗರ ನೀಡಿದ ಕೊಡುಗೆ ಅಪಾರವಾಗಿದೆ. ಪೂರ್ವದ ವಿವಿಧ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಂದ ಬಂದ ಕವಿಗಳು ಮತ್ತು ಭಾಷಾ ಪಂಡಿತರು ಇಲ್ಲಿ ಸೇರಿ, ಮಘ್ರಿಬಿನ ವಿಶಿಷ್ಟ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಂಪರೆಗೆ ರೂಪ ನೀಡಿದರು.

ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸಲು ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾದ ವಿಶಾಲ ಗ್ರಂಥಾಲಯಗಳು ಮತ್ತು ಕಿತಾಬ್ ಖಾನಾಗಳು ನಂತರದ ಅನೇಕ ಪ್ರಮುಖ ಗ್ರಂಥಾಲಯಗಳು ಹಾಗೂ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳಿಗೆ ಪ್ರೇರಣೆಯಾದವು. ಕೈರುವಾನ್‌ನಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಿದ ಪಂಡಿತರು ನಂತರ ಮೊರೊಕ್ಕೊದ ಫೆಝ್ ನಗರದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ, ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಾಚೀನ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾದ ಅಲ್-ಕರವಿಯ್ಯೀನ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಬೌದ್ಧಿಕ ಅಡಿಪಾಯವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು.

ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಮಹಾ ಪ್ರವಾಹಕ್ಕೆ ಉತ್ತರ ಆಫ್ರಿಕಾದ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಚಾಲನೆ ನೀಡಿದ ಕೈರುವಾನ್, ವಿಶ್ವ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು ಸುವರ್ಣಾಕ್ಷರಗಳಲ್ಲಿ ಬರೆದಿದೆ. ನಂತರ ಈಜಿಪ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಉದಯವಾದ ಅಲ್-ಅಝ್ಹರ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಬೌದ್ಧಿಕ ಬೇರುಗಳನ್ನು ಹುಡುಕುವವರಿಗೂ ಕೈರುವಾನ್‌ನ ಪುರಾತನ ಶಿಕ್ಷಣ ಕೇಂದ್ರಗಳನ್ನು ನಿರ್ಲಕ್ಷಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಇಸ್ಲಾಮಿಕ ಜ್ಞಾನ ಪರಂಪರೆಯ ವಿಸ್ತರಣೆ, ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಸಾರದಲ್ಲಿ ಕೈರುವಾನ್ ವಹಿಸಿದ ಪಾತ್ರವು ಅದನ್ನು ಇತಿಹಾಸದ ಶಾಶ್ವತ ಜ್ಞಾನನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದೆ.

ಐತಿಹಾಸಿಕ ಬದಲಾವಣೆಗಳು

ಅಘ್ಲಬಿದ್ ಆಡಳಿತದ ನಂತರ, ಹತ್ತನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಉತ್ತರ ಆಫ್ರಿಕಾದಲ್ಲಿ ಉದಯಿಸಿದ ಫಾತಿಮಿ ರಾಜವಂಶದ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಕೈರುವಾನ್‌ನ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಮಹತ್ವ ಕಡಿಮೆಯಾಗಲಿಲ್ಲ. ಫಾತಿಮಿಗಳು ಈಜಿಪ್ಟ್ ಅನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡು ತಮ್ಮ ಹೊಸ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿ ಕೈರೋ (ಅಲ್-ಖಾಹಿರಾ) ನಗರವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ನಂತರವೂ, ಮಘ್ರಿಬ್ ಪ್ರದೇಶದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ಸುನ್ನಿ ಜ್ಞಾನಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಕೈರುವಾನ್ ತನ್ನ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ಕೈರೋದಲ್ಲಿ ಶಿಯಾ ಖಿಲಾಫತ್ ಬಲಗೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಕೈರುವಾನ್ ಸುನ್ನಿ ಇಸ್ಲಾಮಿಕ ನ್ಯಾಯಶಾಸ್ತ್ರದ ದೃಢ ಕೋಟೆಯಾಗಿ ಮುಂದುವರಿಯಿತು.

ಇಲ್ಲಿನ ಪಂಡಿತರು ರೂಪಿಸಿದ ಕಾನೂನು ಸಂಹಿತೆಗಳು ಮತ್ತು ಫತ್ವಾಗಳು ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಇಸ್ಲಾಮಿಕ ನ್ಯಾಯಶಾಸ್ತ್ರದ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ಮೇಲೆ ಆಳವಾದ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿದವು. ಜ್ಞಾನದ ಮೇಲಿನ ಈ ಅಚಲ ಬದ್ಧತೆಯೇ ನಿರಂತರ ರಾಜಕೀಯ ಅಶಾಂತಿ ಮತ್ತು ಆಡಳಿತ ಬದಲಾವಣೆಗಳ ನಡುವೆಯೂ ನಗರವನ್ನು ಜೀವಂತ ಬೌದ್ಧಿಕ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಉಳಿಸಿತು.

ಆದರೆ, ಕ್ರಿ.ಶ. ಹನ್ನೊಂದನೇ ಶತಮಾನದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕೈರುವಾನ್‌ನ ಇತಿಹಾಸವು ತನ್ನ ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖಕರ ಮತ್ತು ನಿರ್ಣಾಯಕ ಅಧ್ಯಾಯವನ್ನು ಕಂಡಿತು. ಮಘ್ರಿಬ್ ಪ್ರದೇಶದ ಸ್ಥಳೀಯ ಆಡಳಿತಗಾರರು ಫಾತಿಮಿ ಆಡಳಿತದಿಂದ ದೂರವಾಗಿದ್ದ ಕಾರಣ, ಅವರಿಗೆ ಪಾಠ ಕಲಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಈಜಿಪ್ಟ್‌ನ ಫಾತಿಮಿ ಖಲೀಫ ಅಲ್-ಮುಸ್ತನ್ಸಿರ್ ಅರೇಬಿಯಾದಿಂದ ಉತ್ತರ ಆಫ್ರಿಕಾಕ್ಕೆ ವಲಸೆ ಬಂದಿದ್ದ ಪ್ರಬಲ ಅಲೆಮಾರಿ ಗೋತ್ರವಾದ ಬನು ಹಿಲಾಲ್ (Banu Hilal) ಜನಾಂಗವನ್ನು ಆ ಭಾಗದತ್ತ ಕಳುಹಿಸಿದರು.

ಕ್ರಿ.ಶ. 1057ರಲ್ಲಿ ಬನು ಹಿಲಾಲ್ ಸೇನೆ ಕೈರುವಾನ್ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ನಡೆಸಿ ನಗರವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ದೋಚಿತು. ಕ್ರೂಸೇಡರ್‌ಗಳ ಕೈಗೆ ಸಿಕ್ಕದಂತೆ ಫುಸ್ತಾತ್ ನಗರಕ್ಕೆ ಬೆಂಕಿ ಹಚ್ಚಿದ ಘಟನೆಯಂತೆ, ಬನು ಹಿಲಾಲ್ ದಾಳಿಯು ಕೈರುವಾನ್‌ನ ಸುಂದರ ಅರಮನೆಗಳು, ಸಮೃದ್ಧ ಕೃಷಿಭೂಮಿಗಳು ಮತ್ತು ನಾಗರಿಕ ವೈಭವಕ್ಕೆ ಭಾರೀ ಹಾನಿಯನ್ನುಂಟುಮಾಡಿತು. ಶತಮಾನಗಳ ಕಾಲ ಜ್ಞಾನ, ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಮತ್ತು ಸಮೃದ್ಧಿಯ ಸಂಕೇತವಾಗಿದ್ದ ಈ ನಗರವು ಆಕ್ರಮಣದ ನಂತರ ತನ್ನ ಹಿಂದಿನ ವೈಭವದ ಬಹುಭಾಗವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಿತು.

ಆದಾಗ್ಯೂ, ಅದರ ಬೌದ್ಧಿಕ ಪರಂಪರೆ ಮತ್ತು ಇಸ್ಲಾಮಿಕ ನಾಗರಿಕತೆಗೆ ನೀಡಿದ ಕೊಡುಗೆಗಳು ಇತಿಹಾಸದ ಪುಟಗಳಲ್ಲಿ ಅಳಿಸಲಾಗದ ಗುರುತಾಗಿ ಉಳಿದಿವೆ. ಕೈರುವಾನ್‌ನ ಪತನವು ಕೇವಲ ಒಂದು ನಗರದ ಕುಸಿತವಲ್ಲ; ಅದು ಉತ್ತರ ಆಫ್ರಿಕಾದ ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಮಹತ್ತರ ತಿರುವಿನ ಸಂಕೇತವಾಗಿತ್ತು.ಈ ದುಃಖಕರ ಪತನವು ಕೈರುವಾನ್‌ನ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ವೈಭವಕ್ಕೆ ದೊಡ್ಡ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ತಂದಿತು. ನಗರದ ಅನೇಕ ನಿವಾಸಿಗಳು ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು ತಮ್ಮ ಪ್ರಾಣರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಕರಾವಳಿ ನಗರಗಳಾದ ಟುನಿಸ್ (Tunis) ಮತ್ತು ಮಹ್ದಿಯಾ (Mahdia) ಕಡೆಗೆ ವಲಸೆ ಹೋದರು. ನಂತರದ ಅಲ್‌ಮೊಹದ್ (Almohad) ಮತ್ತು ಹಫ್ಸಿದ್ (Hafsid) ರಾಜವಂಶಗಳ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ನಗರವನ್ನು ಭಾಗಶಃ ಪುನರ್‌ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಅದರ ಕೋಟೆಗೋಡೆಗಳನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಲಾಯಿತು. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಮಘ್ರಿಬ್‌ನ ಆಡಳಿತ ಕೇಂದ್ರ ಎಂಬ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ಕೈರುವಾನ್ ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ಟುನಿಸ್ ನಗರಕ್ಕೆ ಬಿಟ್ಟುಕೊಡಬೇಕಾಯಿತು.

ಆದರೂ, ಕೈರೋದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ನಡುವೆಯೂ ಫುಸ್ತಾತ್ ತನ್ನ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳದಂತೆ, ಟುನಿಸ್‌ನ ರಾಜಕೀಯ ಪ್ರಗತಿಯ ನಡುವೆಯೂ ಕೈರುವಾನ್ ತನ್ನ ಧಾರ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪಾವಿತ್ರ್ಯವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡಿತು.

ಇಂದು ಆಧುನಿಕ ಟುನೀಶಿಯಾದ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳ ಮಧ್ಯೆ “ಪ್ರಾಚೀನತೆಯ ತೊಟ್ಟಿಲು” ಎಂಬ ಹೆಗ್ಗಳಿಕೆಯಿಂದ ಕೈರುವಾನ್ ವಿಶ್ವದ ಇತಿಹಾಸಾಸಕ್ತರ ನೆಚ್ಚಿನ ತಾಣವಾಗಿ ಉಳಿದಿದೆ. ಹದಿಮೂರು ಶತಮಾನಗಳ ಹಿಂದೆ ಉಕ್ಬಾ ಇಬ್ನು ನಾಫಿಅ್ ಬಿತ್ತಿದ ಜ್ಞಾನದ ಬೀಜಗಳು ಇಂದಿಗೂ ಈ ನಗರದ ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಜೀವಂತವಾಗಿವೆ. ಪುರಾತನ ಕೋಟೆಗೋಡೆಗಳು, ಮಣ್ಣಿನ ಮತ್ತು ಕೆಂಪು ಇಟ್ಟಿಗೆಯ ಮನೆಗಳು ಆ ಕಾಲದ ನಗರ ಯೋಜನೆ ಹಾಗೂ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಸಾಧನೆಗಳ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತವೆ.

ಇಂದು ಯುನೆಸ್ಕೋ ವಿಶ್ವ ಪರಂಪರೆಯ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿರುವ ಈ ನಗರವು, ಮುಘಲ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಫತೇಹ್ಪುರ್ ಸಿಕ್ರಿಯಂತೆಯೇ ಇತಿಹಾಸ ಸಂಶೋಧಕರಿಗೆ ಜೀವಂತ ಪಾಠಪುಸ್ತಕವಾಗಿ ನಿಂತಿದೆ.

ಉತ್ತರ ಆಫ್ರಿಕಾವನ್ನು ಇಸ್ಲಾಮಿಕ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಹಾಗೂ ಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರವನ್ನಾಗಿ ರೂಪಿಸುವಲ್ಲಿ ಕೈರುವಾನ್ ಹಾಕಿದ ಅಡಿಪಾಯ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಅಪರೂಪದದ್ದು. ನಂತರದ ರಾಜಕೀಯ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಮತ್ತು ನಗರದ ಕುಸಿತಗಳ ನಡುವೆಯೂ ಅದರ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಚೈತನ್ಯ ಕ್ಷೀಣಿಸಲಿಲ್ಲ. ಈ ಮಣ್ಣಿನ ಕೋಟೆಗಳ ನಗರ ಇಂದಿಗೂ ಹೆಮ್ಮೆಯಿಂದ ತಲೆಯೆತ್ತಿ ನಿಂತಿದೆ.

ಶತಮಾನಗಳು ಕಳೆದರೂ, ಅದರ ಕಿರಿದಾದ ಬೀದಿಗಳಲ್ಲಿ ಇಂದಿಗೂ ಜೀವಂತವಾಗಿರುವ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಹಾಸಿಗೆ ನೆಯುವಿಕೆ (Carpet Weaving) ಮತ್ತು ತಾಮ್ರದ ಪಾತ್ರೆಗಳ ತಯಾರಿಕೆ ಈ ಪರಂಪರೆಯ ನಿರಂತರತೆಯನ್ನು ಸಾರುತ್ತವೆ. ನೈಲ್ ನದಿತೀರದ ನಾಗರಿಕತೆಗಳ ಆರಂಭಿಕ ಅಧ್ಯಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಫುಸ್ತಾತ್‌ನ ಹೆಸರು ಹೇಗೆ ಅಚ್ಚೊತ್ತಲ್ಪಟ್ಟಿದೆಯೋ, ಅದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಮಘ್ರಿಬ್‌ನ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಇಸ್ಲಾಮಿಕ ವೈಭವದ ಮೊದಲ ಅಧ್ಯಾಯವಾಗಿ ಕೈರುವಾನ್ ಸದಾ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾಗಿ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ.

Related Posts

Leave A Comment

Voting Poll

Get Newsletter