ಸಮರ್ಕಂದ್: ಮಧ್ಯ ಏಷ್ಯಾದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಹೃದಯ
ಸಮರ್ಕಂದ್: ಮಧ್ಯ ಏಷ್ಯಾದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಹೃದಯ
"ಭೂಮಿಯ ಮುತ್ತು" ಮತ್ತು "ಪೂರ್ವದ ಈಡನ್ ತೋಟ" ಎಂದು ಇತಿಹಾಸಕಾರರು ಕೊಂಡಾಡಿದ ನಗರವೇ ಉಜ್ಬೇಕಿಸ್ತಾನದ ಸಮರ್ಕಂದ್. ಸುಮಾರು 2,500 ವರ್ಷಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಾಚೀನ ಇತಿಹಾಸ ಹೊಂದಿರುವ ಈ ನಗರವು, ಪುರಾತನ ರೋಮ್ ನಗರದಷ್ಟೇ ಹಳೆಯದು ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಚೀನಾ ಮತ್ತು ಯುರೋಪನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸಿಲ್ಕ್ ರಸ್ತೆಯ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿದ್ದ ಸಮರ್ಕಂದ್ ಕೇವಲ ಒಂದು ವ್ಯಾಪಾರ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ; ಅದು ವಿವಿಧ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳು, ಧರ್ಮಗಳು ಮತ್ತು ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಜ್ಞಾನಗಳ ಮಹಾಸಂಗಮವಾಗಿತ್ತು. ಮಧ್ಯ ಏಷ್ಯಾದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಕಂದ್ನಷ್ಟು ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯನ್ನೂ, ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅಷ್ಟೇ ಪ್ರಮಾಣದ ವಿದೇಶಿ ಆಕ್ರಮಣಗಳನ್ನೂ ಅನುಭವಿಸಿದ ಮತ್ತೊಂದು ನಗರವನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿಯುವುದು ಕಷ್ಟವೆಂದೇ ಹೇಳಬಹುದು.ಸಮರ್ಕಂದ್ ಅನ್ನು ಪುರಾತನ ಜಗತ್ತಿನ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರವನ್ನಾಗಿ ರೂಪಿಸಿದದ್ದು ಅದರ ಅಪೂರ್ವ ಭೌಗೋಳಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನವೇ ಆಗಿತ್ತು. ಝರಾಫ್ಶಾನ್ (Zarafshan) ನದಿಯ ತೀರದ ಫಲವತ್ತಾದ ಓಯಾಸಿಸ್ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿದ್ದ ಈ ನಗರವು, ಪೂರ್ವ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮಗಳ ನಡುವಿನ ಸಂಪರ್ಕದ ಪ್ರಮುಖ ಕೊಂಡಿಯಾಗಿತ್ತು.
ಚೀನಾದಿಂದ ಬಂದ ರೇಷ್ಮೆ, ಭಾರತದಿಂದ ಬಂದ ಸುಗಂಧ ದ್ರವ್ಯಗಳು, ಪರ್ಷಿಯಾದಿಂದ ಬಂದ ಆಭರಣಗಳು ಹಾಗೂ ಯುರೋಪಿನಿಂದ ಬಂದ ಗಾಜಿನ ವಸ್ತುಗಳು ಸಮರ್ಕಂದ್ನ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳ ಮೂಲಕ ಪರಸ್ಪರ ವಿನಿಮಯವಾಗುತ್ತಿದ್ದವು. ಒಂಟೆಗಳ ಕಾರವಾನ್ಗಳೊಂದಿಗೆ ತಿಂಗಳುಗಟ್ಟಲೆ ಮರುಭೂಮಿಗಳನ್ನೂ ಪರ್ವತಗಳನ್ನೂ ದಾಟಿ ಬಂದ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳಿಗೆ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆಯಲು ಮತ್ತು ತಮ್ಮ ಸರಕುಗಳನ್ನು ವಿನಿಮಯ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಮರ್ಕಂದ್ ಅತ್ಯಂತ ಸುರಕ್ಷಿತ ಹಾಗೂ ಪ್ರಮುಖ ಆಶ್ರಯ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿತ್ತು.
ಈ ನಿರಂತರ ನಾಗರಿಕತೆಗಳ ಪರಸ್ಪರ ಸಂಪರ್ಕವು ಕೇವಲ ಆರ್ಥಿಕ ಸಮೃದ್ಧಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಸೀಮಿತವಾಗಿರದೆ, ಅದ್ಭುತವಾದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸಮನ್ವಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಸಿಲ್ಕ್ ರಸ್ತೆಯ ಈ ಸಂಗಮಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು ಸರಕುಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ತಮ್ಮ ಭಾಷೆಗಳು, ಕಲೆಗಳು, ಧಾರ್ಮಿಕ ವಿಚಾರಗಳು ಹಾಗೂ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಜ್ಞಾನವನ್ನೂ ಪರಸ್ಪರ ಹಂಚಿಕೊಂಡರು.
ಸೋಗ್ಡಿಯನ್, ಗ್ರೀಕ್, ಪರ್ಷಿಯನ್, ತುರ್ಕಿಕ್ ಮತ್ತು ಮಂಗೋಲ್ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳ ವಿಶಿಷ್ಟ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಈ ನಗರದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅಂಶದಲ್ಲೂ ಕಾಣಬಹುದು. ಅನೇಕ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಗಳ ಉದಯ ಮತ್ತು ಪತನಗಳಿಗೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿರುವ ಸಮರ್ಕಂದ್, ಮಧ್ಯಯುಗೀನ ಜಗತ್ತಿನ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಚೈತನ್ಯ ಮತ್ತು ಮಾನವನ ಸೃಜನಶೀಲತೆಯನ್ನು ಸಾರುವ ನಿತ್ಯಹರಿದ್ವರ್ಣದ ಅದ್ಭುತವಾಗಿ ಇಂದಿಗೂ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾಗಿ ಉಳಿದಿದೆ.
*ಸಮರ್ಕಂದ್ನ ಉದಯ ಮತ್ತು ಅಲೆಕ್ಸಾಂಡರ್ನ ಆಕ್ರಮಣ*
ಕ್ರಿ.ಪೂ. ಎಂಟನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ, ಅಂದರೆ ಸುಮಾರು 2,700 ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ, ಮಧ್ಯ ಏಷ್ಯಾದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸೋಗ್ಡಿಯನ್ (Sogdian) ನಾಗರಿಕತೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಸಮರ್ಕಂದ್ನ ಇತಿಹಾಸ ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ನಗರವು "ಮರಕಂದ (Maracanda)" ಎಂಬ ಪ್ರಾಚೀನ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿತ್ತು.
ಭದ್ರವಾದ ಕೋಟೆಗೋಡೆಗಳಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದ ಈ ನಗರವು, ಇರಾಕ್ ಮತ್ತು ಈಜಿಪ್ಟ್ನ ನಾಗರಿಕತೆಗಳ ಜೊತೆಯಲ್ಲೇ ಪ್ರಾಚೀನ ಜಗತ್ತಿನ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿತ್ತು. ಝರಾಫ್ಶಾನ್ (Zarafshan) ನದಿಯ ಫಲವತ್ತಾದ ಕಣಿವೆಯು ಸಮರ್ಕಂದ್ಗೆ ಅಗತ್ಯವಾದ ಆಹಾರ ಭದ್ರತೆ ಹಾಗೂ ಬಲಿಷ್ಠ ಆರ್ಥಿಕ ಅಡಿಪಾಯವನ್ನು ಒದಗಿಸಿತು.ಸಿಲ್ಕ್ ರಸ್ತೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಚಾಲಕಶಕ್ತಿಯಾಗಿದ್ದ ಸೋಗ್ಡಿಯನ್ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳ ಕೇಂದ್ರಸ್ಥಾನವೇ ಮರಕಂದ ಆಗಿತ್ತು. ಚೀನಾ ಮತ್ತು ರೋಮನ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಗಳ ನಡುವೆ ಒಂಟೆಗಳ ಕಾರವಾನ್ಗಳೊಂದಿಗೆ ತಿಂಗಳುಗಟ್ಟಲೆ ಪ್ರಯಾಣಿಸುತ್ತಿದ್ದ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳಿಗೆ ಈ ನಗರವು ಸುರಕ್ಷಿತ ಆಶ್ರಯವನ್ನೂ, ಆಧುನಿಕ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುವ ವಿನಿಮಯ ಸೌಲಭ್ಯಗಳನ್ನೂ ಒದಗಿಸುತ್ತಿತ್ತು.
ರೇಷ್ಮೆ, ಅಮೂಲ್ಯ ರತ್ನಗಳು ಮತ್ತು ನಿಪುಣ ಕರಕುಶಲ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ಇಲ್ಲಿನ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳು ಸದಾ ಚಟುವಟಿಕೆಯಿಂದ ಕಂಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಈ ಆರ್ಥಿಕ ವೈಭವವೇ ಜಗತ್ತಿನ ಮಹಾಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ವಿಜಯಶಾಲಿ ಆಡಳಿತಗಾರರ ಗಮನವನ್ನು ಈ ಓಯಾಸಿಸ್ ನಗರದತ್ತ ಸೆಳೆಯಲು ಪ್ರಮುಖ ಕಾರಣವಾಯಿತು.ಕ್ರಿ.ಪೂ. 329ರಲ್ಲಿ, ಮಹಾನ್ ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಅಲೆಕ್ಸಾಂಡರ್ ದಿ ಗ್ರೇಟ್ ತನ್ನ ವಿಶ್ವವಿಜಯ ಯಾತ್ರೆಯ ಭಾಗವಾಗಿ ಈ ನಗರವನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡನು. ಗ್ರೀಕ್ ಸೇನೆಗೆ ತೀವ್ರ ಪ್ರತಿರೋಧ ನೀಡಿದ ನಗರವಾಗಿದ್ದರೂ, ಮರಕಂದದ ಅಪೂರ್ವ ಸೌಂದರ್ಯ ಮತ್ತು ಸುಸಂಘಟಿತ ನಗರ ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ಕಂಡು ಅಲೆಕ್ಸಾಂಡರ್ ಮಂತ್ರಮುಗ್ಧನಾದನು.
ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ದಾಖಲಾದ ಅವನ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಮಾತುಗಳು ಇಂದಿಗೂ ಸಮರ್ಕಂದ್ನ ವೈಭವಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ:
“ಸಮರ್ಕಂದ್ ಬಗ್ಗೆ ನಾನು ಕೇಳಿದ್ದೆಲ್ಲವೂ ಸತ್ಯ. ಆದರೆ ನಾನು ಕಣ್ಣಾರೆ ಕಾಣುತ್ತಿರುವ ಇದರ ಸೌಂದರ್ಯವು ನಾನು ಕೇಳಿದ್ದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಎಷ್ಟೋ ಅದ್ಭುತವಾಗಿದೆ.”
ಅಲೆಕ್ಸಾಂಡರ್ನ ವಿಜಯದ ನಂತರ, ಗ್ರೀಕ್ (ಹೆಲೆನಿಸ್ಟಿಕ್) ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಹೊಸ ಪ್ರಭಾವವೂ ಸಮರ್ಕಂದ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಬೇರೂರಿತು.ಅಲೆಕ್ಸಾಂಡರ್ನ ಮರಣದ ನಂತರ, ಹಲವು ಶತಮಾನಗಳ ಕಾಲ ಸಮರ್ಕಂದ್ ಕುಷಾಣ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ, ಹೆಫ್ತಲೈಟ್ಗಳು (ಶ್ವೇತ ಹೂಣರು) ಮತ್ತು ಪರ್ಷಿಯಾದ ಸಸಾನಿಯನ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಸೇರಿದಂತೆ ವಿವಿಧ ರಾಜವಂಶಗಳ ಆಡಳಿತದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಬಂತು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಆಕ್ರಮಣದಲ್ಲೂ ನಗರವು ಭಾಗಶಃ ನಾಶವಾದರೂ, ಅದರ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಮಹತ್ವದಿಂದಾಗಿ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು ಅದನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಪುನರ್ನಿರ್ಮಿಸಿದರು.
ಆರನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ತುರ್ಕಿಕ್ ಬುಡಕಟ್ಟುಗಳ ಅಧೀನಕ್ಕೆ ಬಂದ ನಂತರ, ನಗರದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ರಚನೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಂದು ಹೊಸ ಬದಲಾವಣೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ಈ ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಪರಂಪರೆಗಳೇ ನಂತರದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಕಂದ್ ಅನ್ನು ನಿಜವಾದ ವಿಶ್ವನಗರವಾಗಿ ರೂಪಿಸಿತು.ಕ್ರಿ.ಶ. ಎಂಟನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ (ಸುಮಾರು 712 ಕ್ರಿ.ಶ.), ಕುತೈಬ ಇಬ್ನ್ ಮುಸ್ಲಿಂ (Qutayba ibn Muslim) ಅವರ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಕಂದ್ ಇಸ್ಲಾಮಿಕ್ ಆಡಳಿತದ ಅಧೀನಕ್ಕೆ ಬಂದಿತು. ಇದರೊಂದಿಗೆ, ನಗರದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪುನರುಜ್ಜೀವನದ ಯುಗ ಆರಂಭವಾಯಿತು.
ಉಮಯ್ಯದ್ ಮತ್ತು ಅಬ್ಬಾಸಿ ಖಿಲಾಫತ್ಗಳ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಕಂದ್ ಪೂರ್ವ ಇಸ್ಲಾಮಿಕ್ ಜಗತ್ತಿನ ಪ್ರಮುಖ ಜ್ಞಾನಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಬೆಳೆಯಿತು. ನಂತರ ಪರ್ಷಿಯನ್ ಮೂಲದ ಸಮಾನಿದ್ (Samanid) ರಾಜವಂಶದ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಈ ನಗರವು ಕವಿಗಳು, ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು ಮತ್ತು ತತ್ವಜ್ಞಾನಿಗಳ ಸ್ವರ್ಗವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿತವಾಯಿತು.
ಪ್ರಾಚೀನ ಗ್ರೀಕ್–ಸೋಗ್ಡಿಯನ್ ಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಇಸ್ಲಾಮಿನ ಸುವರ್ಣಯುಗದ ಶಿಖರದತ್ತ ಸಮರ್ಕಂದ್ ಪಯಣ ಆರಂಭಿಸಿದ ಮಹತ್ವದ ಕಾಲಘಟ್ಟವೇ ಇದಾಗಿತ್ತು.
*ಅಮೀರ್ ತೈಮೂರ್ ಮತ್ತು ಸಮರ್ಕಂದ್ನ ಸುವರ್ಣಯುಗ*
ಕ್ರಿ.ಶ. 1220ರಲ್ಲಿ, ಮಧ್ಯ ಏಷ್ಯಾವನ್ನು ನಡುಗಿಸಿದ ಚೆಂಗೀಸ್ ಖಾನ್ (Genghis Khan) ನೇತೃತ್ವದ ಮಂಗೋಲರ ದಾಳಿಯಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಕಂದ್ ನಗರವು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಧ್ವಂಸಗೊಂಡಿತು. ನಗರದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಅರಮನೆಗಳು, ಮಸೀದಿಗಳು ಮತ್ತು ಗ್ರಂಥಾಲಯಗಳು ಬೆಂಕಿಗೆ ಆಹುತಿಯಾದವು. ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಬಹುಪಾಲು ಹತ್ಯೆಗೀಡಾದರು ಅಥವಾ ಗುಲಾಮರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು.
ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಜಗತ್ತಿನ ಅಸೂಯೆಗೆ ಪಾತ್ರವಾಗಿದ್ದ ವೈಭವದ ಓಯಾಸಿಸ್ ಕೇವಲ ಬೂದಿಯ ರಾಶಿಯಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟಿತು. ಇತಿಹಾಸಕಾರರು ಈ ಘಟನೆಯನ್ನು ಸಮರ್ಕಂದ್ನ ಅಂತ್ಯವೆಂದು ದಾಖಲಿಸಿದ್ದಾರೆ.
ಆದರೆ, ಸುಮಾರು ಒಂದೂವರೆ ಶತಮಾನದ ನಂತರ, ಈ ನೆಲವು ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಂತ ಅದ್ಭುತವಾದ ಪುನರುತ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಯಿತು.ಹದಿನಾಲ್ಕನೇ ಶತಮಾನದ ಅಂತ್ಯದ ವೇಳೆಗೆ (ಸುಮಾರು 1370 ಕ್ರಿ.ಶ.), ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವಿಜಯಶಾಲಿಯಾದ ಅಮೀರ್ ತೈಮೂರ್ (Tamerlane) ತನ್ನ ವಿಶಾಲ ತೈಮೂರಿ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ (Timurid Empire) ರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿ ಸಮರ್ಕಂದ್ ಅನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿದನು. ಇದರಿಂದ ನಗರದ ಭವಿಷ್ಯವೇ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಬದಲಾಯಿತು.
ಹಳೆಯ ನಗರದ ಅವಶೇಷಗಳ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಸಮರ್ಕಂದ್ ಅನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ತೈಮೂರ್ ನಿರ್ಧರಿಸಿದನು. ತಾನು ಜಯಿಸಿದ ಭಾರತ, ಪರ್ಷಿಯಾ, ಅನಾಟೋಲಿಯಾ (ಇಂದಿನ ಟರ್ಕಿ) ಮತ್ತು ಸಿರಿಯಾ ಸೇರಿದಂತೆ ಅನೇಕ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ನಿಪುಣ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪಿಗಳು, ಕಲ್ಲು ಕೆತ್ತುವ ಕಲಾವಿದರು ಹಾಗೂ ಕ್ಯಾಲಿಗ್ರಫಿ ಪರಿಣಿತರನ್ನು ಸಮರ್ಕಂದ್ಗೆ ಕರೆತರಲಾಯಿತು.
ವಿವಿಧ ನಾಗರಿಕತೆಗಳ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಪರಂಪರೆಗಳನ್ನು ಒಗ್ಗೂಡಿಸಿ, ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಂತ ಭವ್ಯವಾದ ಮಹಾನಗರವೊಂದನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವುದೇ ಅಮೀರ್ ತೈಮೂರನ ಮಹತ್ವಾಕಾಂಕ್ಷೆಯಾಗಿತ್ತು.
ಅಮೀರ್ ತೈಮೂರ್ ಮತ್ತು ಅವರ ವಂಶಸ್ಥರ ದೂರದೃಷ್ಟಿಯ ಫಲವಾಗಿ ಸಮರ್ಕಂದ್ ಇಂದು ಕಾಣುವ ಭವ್ಯ ಮತ್ತು ಸೊಬಗಿನ ಕಟ್ಟಡಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಆಕಾಶದ ನೀಲಿಮೆಯನ್ನೇ ಸವಾಲು ಹಾಕುವ ಫಿರೋಜಾ ಮತ್ತು ಆಕಾಶ ನೀಲಿ ಬಣ್ಣದ ಟೈಲುಗಳು (Turquoise and Azure Tiles) ಹಾಗೂ ಜ್ಯಾಮಿತೀಯ ವಿನ್ಯಾಸಗಳ ಮೊಸಾಯಿಕ್ ಅಲಂಕಾರಗಳು ನಗರದ ಕಟ್ಟಡಗಳಿಗೆ ಒಂದು ಮಾಂತ್ರಿಕ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ನೀಡಿದವು.
ಮರುಭೂಮಿಯ ಉರಿಯುವ ಬಿಸಿಲಿನಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನ ಬೆಳಕಿಗೆ ಹೊಳೆಯುವ ಬೃಹತ್ ನೀಲಿ ಗುಮ್ಮಟಗಳು ಸಮರ್ಕಂದ್ನ ವಿಶಿಷ್ಟ ಗುರುತಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡವು. ಆಕಾಶಮುಟ್ಟುವ ಭವ್ಯ ಪ್ರವೇಶ ದ್ವಾರಗಳು ಮತ್ತು ಎತ್ತರದ ಮಿನಾರಗಳು ತೈಮೂರನ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ವೈಭವ ಮತ್ತು ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಜಗತ್ತಿಗೆ ಸಾರುತ್ತಿದ್ದವು.ಈ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಕ್ರಾಂತಿಯ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಉದಾಹರಣೆಯೆಂದರೆ ಅಮೀರ್ ತೈಮೂರ್ ಮತ್ತು ಅವರ ವಂಶಸ್ಥರ ಸಮಾಧಿಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ‘ಗುರ್-ಎ-ಅಮೀರ್’ (Gur-e-Amir) ಸಮುಚ್ಚಯ. ಇಸ್ಲಾಮಿಕ್ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಅತ್ಯಂತ ಅದ್ಭುತ ಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಡುವ ಈ ಕಟ್ಟಡದ ಒಳಭಾಗವು ಚಿನ್ನದ ಲೇಪನ, ಅಮೂಲ್ಯ ಜೇಡ್ (Jade) ಕಲ್ಲುಗಳು ಮತ್ತು ಮನೋಹರ ಕ್ಯಾಲಿಗ್ರಫಿ ಅಲಂಕಾರಗಳಿಂದ ವೈಭವಶಾಲಿಯಾಗಿ ಅಲಂಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಇದರ ಜೊತೆಗೆ, ತೈಮೂರನ ಪ್ರಿಯ ಪತ್ನಿಯ ಸ್ಮರಣಾರ್ಥ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ‘ಬೀಬಿ ಖಾನಿಂ ಮಸೀದಿ’ (Bibi-Khanym Mosque) ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಮಸೀದಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿತ್ತು. ಈ ಭವ್ಯ ನಿರ್ಮಾಣಗಳು ಸಮರ್ಕಂದ್ ಅನ್ನು ಕೇವಲ ಒಂದು ರಾಜಧಾನಿಯಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಕಲೆ, ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಜಾಗತಿಕ ಪ್ರತೀಕವಾಗಿ ರೂಪಿಸಿವೆ.ಸಮರ್ಕಂದ್ನಲ್ಲಿ ಅರಳಿದ ಈ ತೈಮೂರಿ ವಾಸ್ತುಶೈಲಿ ಮತ್ತು ನಗರ ಯೋಜನೆ ನಂತರದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವ ಇತಿಹಾಸದ ಮೇಲೆಯೇ ಆಳವಾದ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿತು. ಹದಿನಾರನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಮುಘಲ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಬಾಬರ್ ಚಕ್ರವರ್ತಿ, ಅಮೀರ್ ತೈಮೂರನ ಐದನೇ ತಲೆಮಾರಿನ ವಂಶಸ್ಥನಾಗಿದ್ದನು.
ತನ್ನ ಯೌವನದಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಕಂದ್ನ ಅದ್ಭುತ ವೈಭವವನ್ನು ಕಂಡು ಮಂತ್ರಮುಗ್ಧನಾಗಿದ್ದ ಬಾಬರ್ಗೆ, ನಂತರ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಭವ್ಯ ಕಟ್ಟಡಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಪ್ರೇರಣೆಯಾದದ್ದು ಇದೇ ನಗರವಾಗಿತ್ತು. ಬಳಿಕ ಮುಘಲರು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಹುಮಾಯೂನ್ನ ಸಮಾಧಿ (ದೆಹಲಿ) ಮತ್ತು ತಾಜ್ ಮಹಲ್ (ಆಗ್ರಾ) ಸೇರಿದಂತೆ ಅನೇಕ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸ್ಮಾರಕಗಳ ಗುಮ್ಮಟಗಳು ಹಾಗೂ ಚಹಾರ್ ಬಾಗ್ (Chahar Bagh) ಉದ್ಯಾನ ವಿನ್ಯಾಸಗಳ ನಿಜವಾದ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಬೇರುಗಳು ಸಮರ್ಕಂದ್ನ ಈ ನೀಲಿ ಸ್ಮಾರಕಗಳಲ್ಲೇ ಅಡಗಿವೆ.
*ರೆಜಿಸ್ತಾನ್ ಚೌಕ: ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಅದ್ಭುತ
*
ಸಮರ್ಕಂದ್ನ ಹೃದಯಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ‘ರೆಜಿಸ್ತಾನ್ ಚೌಕ’ (Registan Square) ನಗರದ ಪ್ರಮುಖ ಆಕರ್ಷಣೆಯಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಮಧ್ಯ ಏಷ್ಯಾದ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಶಿಖರವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಇದು ಮರಳಿನಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಮೈದಾನವಾಗಿತ್ತು. ಅರಬಿ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ‘ರೆಜಿಸ್ತಾನ್’ ಎಂದರೆ “ಮರಳಿನ ಪ್ರದೇಶ” ಎಂಬ ಅರ್ಥ.
ತೈಮೂರಿ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ಚೌಕವು ರಾಜಾಜ್ಞೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುವ, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಶಿಕ್ಷೆಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೊಳಿಸುವ ಹಾಗೂ ಭವ್ಯ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸುವ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿತ್ತು. ಈ ಚೌಕದ ಮೂರು ಬದಿಗಳಲ್ಲೂ ಪರಸ್ಪರ ಎದುರುಮುಖವಾಗಿ ಎದ್ದು ನಿಂತಿರುವ ಬೃಹತ್ ಮದರಸಾಗಳು ರೆಜಿಸ್ತಾನ್ಗೆ ಜಗತ್ತಿನ ಯಾವುದೇ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಚೌಕಕ್ಕೂ ಸಾಟಿಯಿಲ್ಲದ ರಾಜಸಿಕ ವೈಭವ ಮತ್ತು ಅಪೂರ್ವ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ.ರೆಜಿಸ್ತಾನ್ ಚೌಕದ ಎಡಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಕಟ್ಟಡವೆಂದರೆ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಉಲುಗ್ಬೆಗ್ ಮದರಸಾ (Ulugh Beg Madrasah). ಅಮೀರ್ ತೈಮೂರನ ಮೊಮ್ಮಗ ಹಾಗೂ ಖ್ಯಾತ ವಿಜ್ಞಾನಿಯಾಗಿದ್ದ ಸುಲ್ತಾನ್ ಉಲುಗ್ಬೆಗ್ ಅವರು ಕ್ರಿ.ಶ. 1417–1420ರ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಜ್ಞಾನಕೇಂದ್ರವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು.
ಆಕಾಶದ ನಕ್ಷತ್ರಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಸುವ ನೀಲಿ ಟೈಲುಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವ ಇದರ ಭವ್ಯ ಪ್ರವೇಶ ದ್ವಾರವು ಈ ಮದರಸಾದ ಪ್ರಮುಖ ಆಕರ್ಷಣೆಯಾಗಿದೆ. ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯ ಏಷ್ಯಾದ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದ್ದ ಇಲ್ಲಿ ಕುರ್ಆನ್ ಮತ್ತು ಹದೀಸ್ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ, ಗಣಿತಶಾಸ್ತ್ರ, ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರ ಹಾಗೂ ಖಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರ (Astronomy) ಕೂಡ ಉನ್ನತ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಬೋಧಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.
ವಿಶೇಷವೆಂದರೆ, ಉಲುಗ್ಬೆಗ್ ಸ್ವತಃ ಈ ಮದರಸಾದಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಕರಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದರು. ಈ ಸಂಗತಿಯೇ ಈ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ.ಉಲುಗ್ಬೆಗ್ ಮದರಸಾಕ್ಕೆ ನೇರ ಎದುರಾಗಿ, ರೆಜಿಸ್ತಾನ್ ಚೌಕದ ಬಲಭಾಗದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಭವ್ಯ ಕಟ್ಟಡವೇ ಶೇರ್-ದೋರ್ ಮದರಸಾ (Sher-Dor Madrasah). ಇದನ್ನು ಹದಿನೇಳನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಕಂದ್ನ ಆಡಳಿತಗಾರನಾಗಿದ್ದ ಯಲಂಗ್ತುಷ್ ಬಹಾದುರ್ (Yalangtush Bakhadur) ಅವರ ಆದೇಶದ ಮೇರೆಗೆ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು.
‘ಶೇರ್-ದೋರ್’ ಎಂಬ ಪದದ ಅರ್ಥ “ಸಿಂಹಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದು” ಅಥವಾ “ಸಿಂಹಗಳ ನಿವಾಸ” ಎಂಬುದಾಗಿದೆ. ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಇಸ್ಲಾಮಿಕ್ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದಲ್ಲಿ ಜೀವಿಗಳ ಚಿತ್ರಣವನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ತಪ್ಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಈ ಮದರಸಾದ ಭವ್ಯ ಪ್ರವೇಶ ದ್ವಾರದ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಬೇಟೆಯಾಡುತ್ತಿರುವ ಎರಡು ಸಿಂಹಗಳ (ಅಥವಾ ಹುಲಿಗಳ) ಚಿತ್ರಗಳ ಜೊತೆಗೆ, ಅವುಗಳ ಹಿಂದೆ ಉದಯಿಸುತ್ತಿರುವ ಸೂರ್ಯನ ಮಾನವಮುಖದ ಆಕೃತಿಯನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಸುಂದರವಾದ ಟೈಲುಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದಲ್ಲಿನ ಈ ವಿಶಿಷ್ಟ ಕಲಾತ್ಮಕ ಪ್ರಯೋಗವು ಇಂದಿಗೂ ವಿಶ್ವದಾದ್ಯಂತದ ಇತಿಹಾಸ ಮತ್ತು ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಸಂಶೋಧಕರನ್ನು ಆಶ್ಚರ್ಯಚಕಿತರನ್ನಾಗಿಸುತ್ತದೆ.ಈ ಎರಡು ಮದರಸಾಗಳ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ, ರೆಜಿಸ್ತಾನ್ ಚೌಕದ ಉತ್ತರ ಭಾಗವನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸಿ ನಿಂತಿರುವ ಮೂರನೇ ಭವ್ಯ ಕಟ್ಟಡವೇ ತಿಲ್ಲಾ-ಕಾರಿ ಮದರಸಾ (Tilla-Kari Madrasah). ಶೇರ್-ದೋರ್ ಮದರಸಾದ ನಿರ್ಮಾಣದ ನಂತರ ಯಲಂಗ್ತುಷ್ ಬಹಾದುರ್ (Yalangtush Bakhadur) ಅವರೇ ಇದನ್ನೂ ನಿರ್ಮಿಸಿದರು.
‘ತಿಲ್ಲಾ-ಕಾರಿ’ ಎಂಬ ಪದದ ಅರ್ಥ “ಚಿನ್ನದ ಲೇಪನ ಹೊಂದಿರುವುದು” ಎಂಬುದಾಗಿದೆ. ಇದು ಕೇವಲ ಶಿಕ್ಷಣ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿರದೆ, ಸಮರ್ಕಂದ್ನ ಪ್ರಮುಖ ಜಾಮಿಅ್ ಮಸೀದಿಯಾಗಿಯೂ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವಂತೆ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಲಾಗಿತ್ತು.
ಈ ಮದರಸಾದ ಒಳಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಾರ್ಥನಾ ಮಂದಿರವು ಚಿನ್ನದ ಲೇಪನ ಹಾಗೂ ಕೆಂಪು-ನೀಲಿ ಬಣ್ಣಗಳ ಸುಂದರ ಭಿತ್ತಿಚಿತ್ರಗಳಿಂದ ಅದ್ಭುತವಾಗಿ ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಇದರ ಗುಮ್ಮಟದ ಒಳಭಾಗವು ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಸಮತಟ್ಟಾಗಿದ್ದರೂ, ಶಿಲ್ಪಿಗಳು ಮತ್ತು ಚಿತ್ರಕಾರರ ಅದ್ಭುತ ಕಲಾಕೌಶಲ್ಯದ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಒಳಗಿನಿಂದ ನೋಡಿದಾಗ ಅದು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಎತ್ತರವಾಗಿ ಏರಿರುವಂತೆ ಕಾಣುವ ದೃಷ್ಟಿಭ್ರಮೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.ಈ ಮೂರು ಕಟ್ಟಡಗಳ ಪ್ರವೇಶ ದ್ವಾರಗಳು ಮತ್ತು ಗೋಡೆಗಳನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸಿರುವ ಜ್ಯಾಮಿತೀಯ ವಿನ್ಯಾಸಗಳು, ಅರಬಿ ಕ್ಯಾಲಿಗ್ರಫಿ ಶಾಸನಗಳು ಹಾಗೂ ಸಂಕೀರ್ಣ ಮೊಸಾಯಿಕ್ ಅಲಂಕಾರಗಳು ವಿಶ್ವದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಅದ್ಭುತಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.
ಶತಮಾನಗಳಷ್ಟು ಹಳೆಯ ಈ ಟೈಲುಗಳ ಮೇಲೆ ಬೀಳುವ ಸೂರ್ಯನ ಬೆಳಕಿನ ಬದಲಾವಣೆಯೊಂದಿಗೆ ರೆಜಿಸ್ತಾನ್ ಚೌಕದ ಬಣ್ಣ ಮತ್ತು ಸೌಂದರ್ಯವೂ ಕ್ಷಣಕ್ಷಣಕ್ಕೂ ಬದಲಾಗುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಹಗಲಿನ ರಾಜಸಿಕ ವೈಭವದಷ್ಟೇ, ರಾತ್ರಿ ಕೃತಕ ಬೆಳಕಿನಲ್ಲಿ ಮಿಂದೇಳುವ ರೆಜಿಸ್ತಾನ್ ಚೌಕವು ಪುರಾತನ ಸಿಲ್ಕ್ ರಸ್ತೆಯ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನೂ ತೈಮೂರಿ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಕಲಾತ್ಮಕ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯನ್ನೂ ಸಾರುತ್ತಾ ಇಂದಿಗೂ ಭೇಟಿ ನೀಡುವವರನ್ನು ತನ್ನ ಮಾಂತ್ರಿಕ ಸೌಂದರ್ಯದಿಂದ ಮಂತ್ರಮುಗ್ಧರನ್ನಾಗಿಸುತ್ತದೆ.
*ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಕ್ರಾಂತಿ ಮತ್ತು ವಿಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಗತಿ*
ಇಸ್ಲಾಮಿನ ಸುವರ್ಣಯುಗ ಮತ್ತು ಮಧ್ಯಯುಗೀನ ಜಗತ್ತಿನ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಹಾಗೂ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ಜ್ಞಾನಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿತ್ತು ಸಮರ್ಕಂದ್. ಇದು ಕೇವಲ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ರಾಜಕೀಯ ರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿರಲಿಲ್ಲ; ಜ್ಞಾನ, ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಸಂಶೋಧನೆಯ ರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿಯೂ ಬೆಳೆಯಿತು.
ವಿಶ್ವದ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳಿಂದ ಗಣಿತಜ್ಞರು, ಖಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು ಹಾಗೂ ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು ಸಮರ್ಕಂದ್ನ ಮದರಸಾಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿ ಅಧ್ಯಯನ ಮತ್ತು ಸಂಶೋಧನೆ ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಗ್ರೀಕ್, ಭಾರತೀಯ ಮತ್ತು ಪರ್ಷಿಯನ್ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಪರಂಪರೆಗಳನ್ನು ಸಮನ್ವಯಗೊಳಿಸುವ ಮೂಲಕ ಸಮರ್ಕಂದ್ ಹೊಸ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಕ್ರಾಂತಿಗೆ ಭದ್ರ ಅಡಿಪಾಯ ಹಾಕಿದ ಮಹತ್ವದ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿತು.ಈ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಪ್ರಗತಿಯ ಸುವರ್ಣ ಸಂಕೇತವಾಗಿದ್ದವರು ಖಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಗಣಿತದಲ್ಲಿ ಕ್ರಾಂತಿಯನ್ನುಂಟು ಮಾಡಿದ ಸುಲ್ತಾನ್ ಉಲುಗ್ಬೆಗ್ (Ulugh Beg). ಅವರು ಕೇವಲ ಒಬ್ಬ ಆಡಳಿತಗಾರರಲ್ಲ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಿಜ್ಞಾನಿಯಾಗಿಯೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದರು. ಕ್ರಿ.ಶ. 1420ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ, ಅವರು ಸಮರ್ಕಂದ್ನಲ್ಲಿ ಭವ್ಯವಾದ ಉಲುಗ್ಬೆಗ್ ಖಗೋಳ ವೀಕ್ಷಣಾಲಯ (Ulugh Beg Observatory)ವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು.
ಮೂರು ಮಹಡಿಗಳ ಈ ಅದ್ಭುತ ವೀಕ್ಷಣಾಲಯವು ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಜಗತ್ತಿನ ಅತಿದೊಡ್ಡ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸಂಶೋಧನಾ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿತ್ತು. ದೂರದರ್ಶಕ (ಟೆಲಿಸ್ಕೋಪ್) ಆವಿಷ್ಕಾರವಾಗುವುದಕ್ಕೂ ಹಲವು ಶತಮಾನಗಳ ಮುನ್ನವೇ, ಬರಿಗಣ್ಣಿನಿಂದಲೇ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಗ್ರಹಗಳ ಚಲನೆಯನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ನಿಖರವಾಗಿ ವೀಕ್ಷಿಸುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿತ್ತು.ಆಕಾಶಕಾಯಗಳ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ನಿಖರವಾಗಿ ಲೆಕ್ಕಹಾಕಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುವ ಬೃಹತ್ ಮೆರಿಡಿಯನ್ ಆರ್ಕ್ (Meridian Arc) ಅಥವಾ ಸೆಕ್ಸ್ಟಾಂಟ್ (Sextant) ಅನ್ನು ಉಲುಗ್ಬೆಗ್ ಈ ವೀಕ್ಷಣಾಲಯದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಿದರು. ಬೆಟ್ಟದ ಇಳಿಜಾರನ್ನು ಕೊರೆದು ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಈ ವಿಶಾಲ ಉಪಕರಣದ ಸಹಾಯದಿಂದ ಅವರು ಒಂದು ಸೌರ ವರ್ಷದ ಅವಧಿಯನ್ನು 365 ದಿನ, 6 ಗಂಟೆ, 10 ನಿಮಿಷ ಮತ್ತು 8 ಸೆಕೆಂಡುಗಳು ಎಂದು ಲೆಕ್ಕ ಹಾಕಿದರು.
ಆಧುನಿಕ ವಿಜ್ಞಾನವು ಅತ್ಯಾಧುನಿಕ ಉಪಕರಣಗಳು ಮತ್ತು ಗಣಕಯಂತ್ರಗಳ ನೆರವಿನಿಂದ ಕಂಡುಹಿಡಿದ ಮೌಲ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ, ಉಲುಗ್ಬೆಗ್ ಅವರ ಲೆಕ್ಕಾಚಾರದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಕೆಲವು ಸೆಕೆಂಡುಗಳಷ್ಟೇ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿತ್ತು.
ಅವರು ತಮ್ಮ ಸಹವಿಜ್ಞಾನಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ ‘ಜೀಜ್-ಇ ಸುಲ್ತಾನಿ’ (Zij-i Sultani) ಎಂಬ ನಕ್ಷತ್ರ ಸೂಚಿಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ 1,018 ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ನಿಖರ ವಿವರಗಳನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿದ್ದರು. ಈ ಕೃತಿ ಅನೇಕ ಶತಮಾನಗಳ ಕಾಲ ಜಗತ್ತಿನ ಖಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರಿಗೆ ಪ್ರಪಂಚ ಅಧ್ಯಯನದ ಅತ್ಯಂತ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿಯಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿತು.ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿನ ಈ ಮಹತ್ತರ ಸಾಧನೆಗಳಿಗೆ ಬಹಳ ಹಿಂದೆಯೇ, ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿಯೂ ಸಮರ್ಕಂದ್ ಜಗತ್ತಿಗೆ ಮಾದರಿಯಾಗಿತ್ತು. ಕ್ರಿ.ಶ. ಎಂಟನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ (ಸುಮಾರು **751 ಕ್ರಿ.ಶ.**ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ತಲಾಸ್ ಯುದ್ಧದ ನಂತರ), ಚೀನಾದ ಹೊರಗೆ ವಿಶ್ವದಲ್ಲೇ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಕಾಗದದ ಉತ್ಪಾದನೆ ಆರಂಭವಾದುದು ಸಮರ್ಕಂದ್ನಲ್ಲೇ.
ಚೀನಾದ ಯುದ್ಧ ಕೈದಿಗಳಿಂದ ಪಡೆದ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಸಮರ್ಕಂದ್ನ ಪರಿಣತರು ಸ್ಥಳೀಯ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದೊಂದಿಗೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದರು. ಝರಾಫ್ಶಾನ್ (Zarafshan) ನದಿಯ ಜಲಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಗಿರಣಿಗಳು, ಹಳೆಯ ಬಟ್ಟೆಗಳ ನಾರುಗಳು ಹಾಗೂ ಮಲ್ಬರಿ (Mulberry) ಮರದ ನಾರುಗಳನ್ನು ಬಳಸಿ ಅವರು ಉತ್ತಮ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಕಾಗದವನ್ನು ತಯಾರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.ಸಮರ್ಕಂದ್ ಕಾಗದ’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯಾಗಿದ್ದ ಈ ವಿಶಿಷ್ಟ ಕಾಗದವು ತನ್ನ ಮೃದುತ್ವ, ಬಾಳಿಕೆ ಮತ್ತು ಉನ್ನತ ಗುಣಮಟ್ಟದಿಂದ ಅತಿ ಶೀಘ್ರದಲ್ಲೇ ವಿಶ್ವದಾದ್ಯಂತ ಖ್ಯಾತಿ ಗಳಿಸಿತು. ಈ ಕಾಗದವು ಶತಮಾನಗಳವರೆಗೆ ಹಾಳಾಗದೆ ಉಳಿಯುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು.
ಸಮರ್ಕಂದ್ ಕಾಗದದ ಬಳಕೆಯಿಂದ ಇಸ್ಲಾಮಿಕ್ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಗ್ರಂಥರಚನೆ ಮತ್ತು ಅನುವಾದ ಕಾರ್ಯಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಅಗ್ಗದವು ಹಾಗೂ ವೇಗವಾದವುಗಳಾದವು. ಇದರಿಂದ ಗ್ರಂಥಾಲಯಗಳ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೂ ಮಹತ್ತರ ಉತ್ತೇಜನ ದೊರೆಯಿತು.
ನಂತರ ಸಮರ್ಕಂದ್ನಿಂದ ಬಗ್ದಾದ್ಗೆ, ಅಲ್ಲಿಂದ ಈಜಿಪ್ಟ್ ಮತ್ತು ಸ್ಪೇನ್ ಮೂಲಕ ಯುರೋಪಿಗೆ ಕಾಗದ ತಯಾರಿಕೆಯ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಹರಡುವಲ್ಲಿ ಈ ನಗರವು ಇತಿಹಾಸದ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ ಸೇತುವೆಯಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿತು.
*ಇಮಾಮ್ ಬುಖಾರಿಯವರ ನಾಡು: ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಪರಂಪರೆ*
ಭೌತಿಕ ವೈಭವ ಮತ್ತು ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸಾಧನೆಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಸಮರ್ಕಂದ್ ವಿಶ್ವನಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಶತಮಾನಗಳಿಂದಲೂ ಈ ನೆಲ ಇಸ್ಲಾಮಿನ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕತೆ ಮತ್ತು ತಸವ್ವುಫ್ ಪರಂಪರೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ಪ್ರವಾದಿ ಮುಹಮ್ಮದ್ (ﷺ) ಅವರ ವಚನಗಳ ಅಧ್ಯಯನ (ಹದೀಸ್), ಇಸ್ಲಾಮಿನ ಕರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರ ಹಾಗೂ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಅಪಾರ ಪಾಂಡಿತ್ಯ ಹೊಂದಿದ್ದ ಅನೇಕ ಮಹನೀಯರು ಈ ನಗರದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿದ್ದರೂ, ಅಥವಾ ಇದೇ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಅಂತಿಮ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ, ವಿಶ್ವದಾದ್ಯಂತ ಇರುವ ಲಕ್ಷಾಂತರ ಭಕ್ತರಿಗೆ ಸಮರ್ಕಂದ್ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರಾ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿಯೂ ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.ಈ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಪರಂಪರೆಯ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದ ಸಂಕೇತವೆಂದರೆ ಪ್ರವಾದಿ ಮುಹಮ್ಮದ್ (ﷺ) ಅವರ ವಚನಗಳ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕ ಸಂಕಲನವಾದ ‘ಸಹೀಹುಲ್ ಬುಖಾರಿಯ ಕರ್ತೃ ಇಮಾಮ್ ಬುಖಾರಿ (ರ). ಸಮರ್ಕಂದ್ಗೆ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿರುವ ಖರ್ತಾಂಗ್ ಎಂಬ ಶಾಂತವಾದ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲೇ ಈ ಮಹಾನ್ ವಿದ್ವಾಂಸರು ತಮ್ಮ ಜೀವನದ ಕೊನೆಯ ದಿನಗಳನ್ನು ಕಳೆದರು ಹಾಗೂ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಅಂತಿಮ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ.
ಇಸ್ಲಾಮಿಕ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಪವಿತ್ರ ಕುರ್ಆನ್ನ ನಂತರ ಅತ್ಯಂತ ಗೌರವಿಸಲ್ಪಡುವ ಗ್ರಂಥದ ಕರ್ತೃ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆಯುತ್ತಿರುವ ಈ ಸ್ಥಳವು ಭಕ್ತರ ಹೃದಯಗಳಲ್ಲಿ ಆಳವಾದ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಅನುಭೂತಿಯನ್ನು ಮೂಡಿಸುತ್ತದೆ. ಇಂದು ಉಜ್ಬೆಕಿಸ್ತಾನದ ಸರ್ಕಾರವು ಅವರ ಸ್ಮರಣಾರ್ಥ ಇಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಸುಂದರವಾದ ಭವ್ಯ ಇಮಾಮ್ ಬುಖಾರಿ ಸ್ಮಾರಕ ಸಂಕೀರ್ಣ (Imam Bukhari Memorial Complex) ಹಾಗೂ ಒಂದು ವಿಶಾಲವಾದ ಮಸೀದಿಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದೆ.ಸಮರ್ಕಂದಿನ ಮತ್ತೊಂದು ಮಹತ್ತರವಾದ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಅದ್ಭುತವೆಂದರೆ ‘ಶಾಹಿ ಜಿಂದಾ’ (Shah-i-Zinda) ಎಂಬ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸಮಾಧಿ ಸಂಕೀರ್ಣ. ‘ಜೀವಂತ ರಾಜ’ ಎಂಬುದು ಈ ಹೆಸರಿನ ಅರ್ಥವಾಗಿದೆ. ಪ್ರವಾದಿ ಮುಹಮ್ಮದ್ (ﷺ) ಅವರ ಸಂಬಂಧಿಕರೂ ಪ್ರಮುಖ ಸಹಾಬಿಯೂ ಆದ ಖುಥಮ್ ಇಬ್ನು ಅಬ್ಬಾಸ್ (ರ) ಅವರ ಸಮಾಧಿ ಇದೇ ಸಂಕೀರ್ಣದಲ್ಲಿದೆ.
ಕ್ರಿ.ಶ. ಏಳನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯ ಏಷ್ಯಾದಲ್ಲಿ ಇಸ್ಲಾಂ ಧರ್ಮವನ್ನು ಪ್ರಸಾರ ಮಾಡಲು ಬಂದ ಅವರು ಇಲ್ಲಿಯೇ ಶಹೀದರಾದರು. ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಪ್ರಕಾರ ಅವರು ಮರಣ ಹೊಂದಿಲ್ಲ; ಇಂದಿಗೂ ‘ಜೀವಂತ ರಾಜ’ನಾಗಿ ಈ ನೆಲದಲ್ಲೇ ಜೀವಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆ ಇದೆ. ಇದೇ ನಂಬಿಕೆಯಿಂದ ಈ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ‘ಶಾಹಿ ಜಿಂದಾ’ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂದಿದೆ.
ನೀಲಿ ಮತ್ತು ಫಿರೋಜಾ ಬಣ್ಣದ ಮಣ್ಣಿನ ಟೈಲುಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಕಟ್ಟಡಗಳ ಮಾಯಾಲೋಕವೇ ಶಾಹಿ ಜಿಂದಾ ಸಂಕೀರ್ಣ. ಇಕ್ಕಟ್ಟಾದ ಒಂದು ಬೀದಿಯ ಎರಡೂ ಬದಿಗಳಲ್ಲಿ, ಒಂದಕ್ಕಿಂತ ಒಂದು ಭವ್ಯವಾದ ವಾಸ್ತುಶೈಲಿಯ ಸಮಾಧಿಗಳು ಮತ್ತು ಮಸೀದಿಗಳು ಸಾಲಾಗಿ ನಿಂತಿರುವುದು ನಮಗೆ ಕಾಣಬಹುದು.
ಕ್ರಿ.ಶ. ಒಂಬತ್ತನೇ ಶತಮಾನದಿಂದ ಹದಿನಾಲ್ಕನೇ ಶತಮಾನದವರೆಗೆ ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಈ ಕಟ್ಟಡಗಳಲ್ಲಿರುವ ಸುಂದರ ಕ್ಯಾಲಿಗ್ರಫಿ ಶಾಸನಗಳು ಮತ್ತು ಜ್ಯಾಮಿತೀಯ ಅಲಂಕಾರಗಳು ಇಸ್ಲಾಮಿಕ ಶಿಲ್ಪಕಲೆ ಹಾಗೂ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತವೆ. ತೈಮೂರಿದ್ ವಂಶದ ರಾಜಕುಮಾರಿಯರು ಹಾಗೂ ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಸಮಾಧಿಗಳೂ ಇದೇ ಸಂಕೀರ್ಣದಲ್ಲಿವೆ. ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಪಾವಿತ್ರ್ಯ ಮತ್ತು ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಅದ್ಭುತವನ್ನು ಒಂದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅನುಭವಿಸಬಹುದಾದ ಅಪರೂಪದ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಪ್ರಮುಖವಾಗಿದೆ.ಇವರ ಹೊರತಾಗಿಯೂ, ಇಸ್ಲಾಮಿಕ ದೈವಶಾಸ್ತ್ರದ (Theology) ಪ್ರಮುಖ ಚಿಂತಕರಾದ ಇಮಾಮ್ ಅಬೂ ಮನ್ಸೂರ್ ಅಲ್-ಮಾತುರೀದಿ ಹಾಗೂ ನಕ್ಷ್ಬಂದಿಯ್ಯಾ ಸೂಫಿ ಪರಂಪರೆಯ ಅನೇಕ ಮಹಾನ್ ಸಂತರು ಮತ್ತು ವಿದ್ವಾಂಸರ ಸಮಾಧಿಗಳೂ ಸಮರ್ಕಂದಿನ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ವೈಭವವನ್ನು ಸಾರುತ್ತವೆ.
ಈ ಪವಿತ್ರ ಸ್ಮಾರಕಗಳೆಲ್ಲವೂ ಸೇರಿ ಸಮರ್ಕಂದನ್ನು ಕೇವಲ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸ್ಮಾರಕಗಳ ಪ್ರದರ್ಶನಶಾಲೆಯಾಗಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಚೈತನ್ಯ ಮತ್ತು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಗಾಂಭೀರ್ಯವನ್ನು ಇಂದಿಗೂ ಅಕ್ಷುಣ್ಣವಾಗಿ ಉಳಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ ಪವಿತ್ರ ನೆಲೆಯಾಗಿ ರೂಪಿಸಿವೆ.
ಇಂದು ಯುನೆಸ್ಕೋ (UNESCO) ವಿಶ್ವ ಪರಂಪರೆ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ‘ಸಮರ್ಕಂದ್: ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳ ಸಂಗಮಭೂಮಿ’ (Samarkand – Crossroad of Cultures) ಎಂಬ ಅಧಿಕೃತ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಈ ನಗರವು ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ.
ಇಪ್ಪತ್ತನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಸೋವಿಯತ್ ಆಡಳಿತದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಭವಿಸಿದ ತೀವ್ರ ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಹಾಗೂ ಕಮ್ಯುನಿಸ್ಟ್ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಿನ ನಿಯಂತ್ರಣಗಳ ನಡುವೆಯೂ, ಉಜ್ಬೆಕಿಸ್ತಾನದ ಜನರು ತಮ್ಮ ಪ್ರಾಚೀನ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪರಂಪರೆ ಮತ್ತು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಬೇರುಗಳನ್ನು ಅಕ್ಷುಣ್ಣವಾಗಿ ಸಂರಕ್ಷಿಸುವಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾದರು. ಅವನತಿಯ ಅಂಚಿಗೆ ತಲುಪಿದ್ದ ಅನೇಕ ಮಸೀದಿಗಳು ಮತ್ತು ಮದರಸಾಗಳನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಕಾಳಜಿಯಿಂದ ಪುನರುಜ್ಜೀವನಗೊಳಿಸಿ, ಅವುಗಳ ಐತಿಹಾಸಿಕ ವೈಭವವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಾಧ್ಯವಾದುದು ಆಧುನಿಕ ಉಜ್ಬೆಕಿಸ್ತಾನದ ಮಹತ್ವದ ಸಾಧನೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.ಹಳೆಯ ರೇಷ್ಮೆ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಒಂಟೆ ಕಾರವಾನ್ಗಳ ಗಂಟೆಗಳ ನಾದವೂ, ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಜ್ಞಾನಚರ್ಚೆಗಳ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಯೂ ಇಂದಿಗೂ ಗಾಳಿಯಲ್ಲಿ ತೇಲುತ್ತಿರುವಂತೆ ಭಾಸವಾಗುವ ಒಂದು ಮಾಯಾಮಯ ವಾತಾವರಣ ಸಮರ್ಕಂದಿನಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ಜೀವಂತವಾಗಿದೆ.
ಭೌತಿಕವಾಗಿ ಕಾಲವು ಬಹಳ ಬದಲಾಗಿದ್ದರೂ, ನಗರದ ಇಕ್ಕಟ್ಟಾದ ಬೀದಿಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆದುಹೋಗುವಾಗ ಮಧ್ಯಯುಗದ ಇತಿಹಾಸದ ಯಾವುದೋ ಒಂದು ಪುಟದೊಳಗೆ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿರುವ ಅನುಭವವೇ ಪ್ರವಾಸಿಗರಿಗೆ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಉಜ್ಬೆಕ್ ಜನರ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಆತಿಥ್ಯ, ಅವರ ವಿಶಿಷ್ಟ ಸಂಗೀತ ಹಾಗೂ ಮಣ್ಣಿನ ಪಾತ್ರೆಗಳ ತಯಾರಿಕೆಯಂತಹ ಕರಕುಶಲ ಕಲೆಗಳು ಈ ಪ್ರಾಚೀನ ನಗರದ ಜೀವಂತ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯನ್ನು ಇಂದಿಗೂ ಸಂರಕ್ಷಿಸಿವೆ.ಮಾನವ ಇತಿಹಾಸದ ವೈಭವ, ಸೌಂದರ್ಯ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನದ ಶಾಶ್ವತ ಸಂಕೇತವೇ ಸಮರ್ಕಂದ್. ವಿಶ್ವವಿಜೇತರ ದಂಡಯಾತ್ರೆಗಳಿಗೂ, ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಗಳ ಉದಯ-ಅಸ್ತಮಯಗಳಿಗೂ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿರುವ ಈ ನೆಲ, ಇತಿಹಾಸದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೂ ಪ್ರವಾಸಿಗರಿಗೂ ಸಮಾನವಾಗಿ ಒಂದು ಮಹಾನ್ ಪಾಠಪುಸ್ತಕವಾಗಿದೆ.
ಆಕಾಶ ಮುಟ್ಟುವ ನೀಲಿ ಗುಮ್ಮಟಗಳು ಮತ್ತು ಮಿನಾರಗಳ ಮೂಲಕ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆಯೇ ಅದ್ಭುತವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿರುವ ಸಮರ್ಕಂದ್, ಪೂರ್ವ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮಗಳ ನಡುವಿನ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ವಿನಿಮಯದ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಸಂಕೇತವಾಗಿ, ಶೆಹೆರಜಾದ್ ಅವರ ಕಥೆಗಳಲ್ಲಿರುವಂತೆ ಇಂದಿಗೂ ಜಗತ್ತಿನ ಮುಂದೆ ತನ್ನ ವೈಭವ ಮತ್ತು ಪ್ರತಾಪವನ್ನು ಹೊಳೆಯುತ್ತಲೇ ನಿಂತಿದೆ.
