ಇತಿಹಾಸ ಮರೆತ ಹತ್ತು ಮಹಿಳಾ ಕರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರ ಪಂಡಿತೆಯರು
ಇತಿಹಾಸ ಮರೆತ ಹತ್ತು ಮಹಿಳಾ ಕರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರ ಪಂಡಿತೆಯರು
ಇಸ್ಲಾಂ ಮಹಿಳೆಯರನ್ನು ಅಜ್ಞಾನದ ಸರಪಳಿಗಳಿಂದ ಬಂಧಿಸಿತು ಮತ್ತು ಅವರ ಚಿಂತನಾ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ದಮನಿಸಿತು ಎಂದು ಆಕ್ರೋಶಿಸುವ ಆಧುನಿಕ ವಿಮರ್ಶಕರು ಒಂದೋ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಭಯಪಡುತ್ತಾರೆ, ಇಲ್ಲವೇ ಇತಿಹಾಸದೊಂದಿಗೆ ಕ್ರೂರವಾಗಿ ಸುಳ್ಳು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಜಗತ್ತು ಕತ್ತಲೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಒಂದು ಕಾಲಘಟ್ಟದಲ್ಲಿ, ಮಹಿಳೆಯನ್ನು ಕೇವಲ ಉಪಭೋಗದ ವಸ್ತುವಾಗಿ ಮಾತ್ರ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ ಸಮಾಜದ ಮಧ್ಯೆ ಪ್ರವಾದಿ ಮುಹಮ್ಮದ್ ಮುಸ್ತಫಾ (ಸ) ಅವರು ಆಗಮಿಸಿದರು. ಅವರು ಮಹಿಳೆಗೆ ನೀಡಿದ್ದು ಕೇವಲ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲ; ಬದಲಾಗಿ ಜ್ಞಾನದ ರಾಜದಂಡ ಮತ್ತು ಕಿರೀಟವನ್ನೂ ನೀಡಿದರು.
ಆರಂಭಿಕ ಇಸ್ಲಾಮಿಕ್ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿದಾಗ, ಅಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆ ಕೇವಲ ಅಡುಗೆಮನೆ ಅಥವಾ ಒಳಮನೆಯೊಳಗೆ ಸೀಮಿತಳಾಗಿರಲಿಲ್ಲ; ಬದಲಾಗಿ ಪುರುಷ ಸಮುದಾಯಕ್ಕೆ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ನೀಡಿದ ಪಂಡಿತೆಯಾಗಿಯೂ, ಕಾನೂನುಗಳಲ್ಲಿ ತಿದ್ದುಪಡಿಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸಿದ ಫಕೀಹ್ ಆಗಿಯೂ ಆಕೆ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಳು. ಆಯಿಶಾ (ರ) ಅವರಂತಹ ವಿದ್ವಾಂಸ ಮಹಿಳೆಯರು ಪುರುಷರಾದ ಸಹಾಬಿಗಳಿಗೆ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಬೋಧಿಸಿದಾಗ, ಅಲ್ಲಿ ಲಿಂಗಭೇದಕ್ಕೆ ಯಾವುದೇ ಸ್ಥಾನವಿರಲಿಲ್ಲ. ಇಸ್ಲಾಂ ಮಹಿಳೆಯರನ್ನು ಕೀಳಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ ಎಂದು ವಾದಿಸುವವರು, ಶತಮಾನಗಳ ಹಿಂದೆಯೇ ಜಗತ್ತನ್ನು ಆಶ್ಚರ್ಯಗೊಳಿಸಿದ ಈ ಜ್ಞಾನಗೋಪುರಗಳನ್ನು ಕಂಡಿಲ್ಲವೆಂಬಂತೆ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.
ಇಸ್ಲಾಂ ಪುರುಷರು ಮತ್ತು ಮಹಿಳೆಯರು ಸಮಾನವಾಗಿ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆಯಬೇಕೆಂದು ಆದೇಶಿಸಿದೆ. ಅಲ್ಲಾಹನ ರಸೂಲ್ (ಸ) ಅವರು ಪುರುಷರಿಗೆ ಶಿಕ್ಷಣ ನೀಡುತ್ತಾ, ಅವರಿಗೆ ಕುರ್ಆನ್ ಮತ್ತು ದೀನಿನ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಬೋಧಿಸಿದಂತೆ, ಮಹಿಳೆಯರ ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕೂ ವಿಶೇಷ ಗಮನ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಪುರುಷರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರ ಪಂಡಿತರು (ಫುಕಹಾ), ಹದೀಸ್ ಪಂಡಿತರು (ಮುಹದ್ದಿಸೀನ್) ಹಾಗೂ ಇತರ ವಿಜ್ಞಾನ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಣತಿ ಹೊಂದಿದವರು ಇದ್ದಂತೆ, ಮಹಿಳೆಯರಲ್ಲಿಯೂ ಉನ್ನತ ಪಂಡಿತೆಯರು (ಆಲಿಮಾತ್), ಹದೀಸ್ ತಜ್ಞೆಯರು (ಮುಹದ್ದಿಸಾತ್) ಮತ್ತು ಕರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರ ಪಂಡಿತೆಯರು (ಫಖೀಹಾತ್) ಇದ್ದರು. ಜ್ಞಾನದ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರು ಪುರುಷರಿಗಿಂತ ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ಹಿಂದೆ ಇರಲಿಲ್ಲ; ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿರಬಹುದಷ್ಟೇ.
ಪ್ರವಾದಿ (ಸ) ಅವರ ನೇರ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರ (ಫಿಖ್) ಕಲಿತವರೋ, ಅಥವಾ ಪ್ರವಾದಿ (ಸ) ಅವರು ತರಬೇತಿ ನೀಡಿದ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿಂದ ಶಿಷ್ಯತ್ವ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದವರೋ ಆದ ಪ್ರಶಸ್ತ ವನಿತಾ ಪಂಡಿತೆಯರ ಕುರಿತು ಕೆಳಗೆ ವಿವರಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಅಂದರೆ, ಪಂಡಿತರು ‘ಫಖೀಹ್’ (ಕರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರ ತಜ್ಞೆ) ಸಾಕ್ಷ್ಯ ನೀಡಿರುವ ಹಿಜ್ರಿ ಮೊದಲನೇ ಶತಮಾನದ ಹತ್ತು ಮಹಿಳೆಯರ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ನೀಡಲಾಗಿದೆ.
ಉಮ್ಮುಲ್ ಮುಅ್ಮಿನೀನ್ ಆಯಿಶಾ (ರ)
ಉಮ್ಮುಲ್ ಮುಅ್ಮಿನೀನ್ ಆಯಿಶಾ (ರ) ಅವರು ಹಝ್ರತ್ ಅಬೂಬಕರ್ ಸಿದ್ದೀಖ್ (ರ) ಅವರ ಪುತ್ರಿಯಾಗಿದ್ದರು. ಅವರ ತಾಯಿಯ ಹೆಸರು ಉಮ್ಮು ರೂಮಾನ್ ಆಗಿತ್ತು. ಫತ್ವಾಗಳನ್ನು ನೀಡುವುದರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಹದೀಸ್ಗಳನ್ನು ವರದಿ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಅವರು ‘ಮುಕ್ಸಿರೀನ್’ (ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಹದೀಸ್ಗಳನ್ನು ವರದಿ ಮಾಡಿದವರು) ಎಂಬ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸೇರಿದ್ದಾರೆ. ಪ್ರವಾದಿ (ಸ) ಅವರ ವಿಯೋಗದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಆಯಿಶಾ (ರ) ಅವರಿಗೆ ಹದಿನೆಂಟು ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಾಗಿತ್ತು. ಹದೀಸ್ಗಳಲ್ಲಿ ಅವರ ಅನೇಕ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಗಳ ಕುರಿತು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹಿಜ್ರಾ 58ರಲ್ಲಿ ಅವರು ನಿಧನರಾಗಿದ್ದು, ಜನ್ನತುಲ್ ಬಖೀಅ್ನಲ್ಲಿ ಅವರನ್ನು ಸಮಾಧಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು.
ಹಾಫಿಜ್ ಇಬ್ನು ಹಜರ್, ಅಲ್ಲಾಮಾ ಜರ್ಕಶಿ ಮುಂತಾದ ವಿದ್ವಾಂಸರು ಹಾಗೂ ಇನ್ನೂ ಅನೇಕರು ಅವರನ್ನು ‘ಫಖೀಹ್’ (ಕರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರ ಪಂಡಿತೆ) ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇದಲ್ಲದೆ, ಅನೇಕ ಉನ್ನತ ಮಟ್ಟದ ವಿದ್ವಾಂಸರು ಅವರ ಕರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಒಳನೋಟ, ಸಾಕ್ಷ್ಯಗಳನ್ನು ಮಂಡಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿನ ಪ್ರೌಢಿಮೆಗೆ ಸಾಕ್ಷ್ಯ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ.
ಹಝ್ರತ್ ಅಬೂ ಮೂಸಾ ಅಲ್-ಅಶ್ಅರಿ (ರ) ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ:
“ಪ್ರವಾದಿಯವರ ಅನುಚರರಾದ ನಮಗೆ ಯಾವುದಾದರೂ ಹದೀಸ್ನ ಕುರಿತು ಎಂದಾದರೂ ಸಂಶಯ ಉಂಟಾದರೆ, ನಾವು ಆಯಿಶಾ (ರ) ಅವರಲ್ಲಿ ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದೆವು. ಆಗಲೆಲ್ಲಾ ಆ ವಿಷಯದ ಕುರಿತು ನಿಶ್ಚಿತವಾದ ಜ್ಞಾನ ಅವರ ಬಳಿಯಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ನಾವು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದೆವು.”
ಹಝ್ರತ್ ಅತಾಅ್ ಅವರು ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ:
«“ಜನರಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರ ಪಂಡಿತೆಯೂ (ಫಖೀಹ್), ಅತ್ಯಂತ ಹೆಚ್ಚು ಜ್ಞಾನ ಹೊಂದಿದ್ದವಳೂ ಆಯಿಶಾ (ರ) ಅವರೇ ಆಗಿದ್ದರು.”»
ಹಝ್ರತ್ ಉರ್ವಾ ಬಿನ್ ಸುಬೈರ್ (ರ) ಅವರು ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ:
“ಕರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರ (ಫಿಖ್), ವೈದ್ಯಶಾಸ್ತ್ರ (ತಿಬ್ಬ್) ಮತ್ತು ಕಾವ್ಯ — ಈ ಮೂರು ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಆಯಿಶಾ (ರ) ಅವರಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಜ್ಞಾನ ಹೊಂದಿದ್ದ ಮತ್ತೊಬ್ಬರನ್ನು ನಾನು ಕಂಡಿಲ್ಲ.”
ಹಝ್ರತ್ ಮಸ್ರೂಕ್ ಅವರು ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ:
“ಹಿರಿಯ ಸಹಾಬಿಗಳೇ ಸಹ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರ ಕಾನೂನುಗಳ (ಫರಾಇಝ್) ಕುರಿತು ಆಯಿಶಾ (ರ) ಅವರಲ್ಲಿ ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನಾನು ಕಂಡಿದ್ದೇನೆ.”
ಉಮ್ಮುಲ್ ಮುಅ್ಮಿನೀನ್ ಉಮ್ಮು ಸಲಮಾ (ರ)
ಉಮ್ಮುಲ್ ಮುಅ್ಮಿನೀನ್ ಹಝ್ರತ್ ಉಮ್ಮು ಸಲಮಾ (ರ) ಅವರ ನಿಜವಾದ ಹೆಸರು ‘ಹಿಂದ್ ಬಿಂತ್ ಅಬೀ ಉಮಯ್ಯ’ ಎಂದಾಗಿತ್ತು. ಅವರ ಮೊದಲ ವಿವಾಹ ಅಬೂ ಸಲಮಾ ಅವರೊಂದಿಗೆ ನಡೆಯಿತು. ಅವರು ನಿಧನರಾದ ನಂತರ, ಹಿಜ್ರಿ ನಾಲ್ಕನೇ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಾಹನ ರಸೂಲ್ (ಸ) ಅವರು ಉಮ್ಮು ಸಲಮಾ (ರ) ಅವರನ್ನು ವಿವಾಹವಾದರು. ಪ್ರವಾದಿಯವರ ಪತ್ನಿಯರಲ್ಲಿ (ಉಮ್ಮಹಾತುಲ್ ಮುಅ್ಮಿನೀನ್) ಕೊನೆಯದಾಗಿ ನಿಧನರಾದವರು ಇವರಾಗಿದ್ದರು. ಹಿಜ್ರಿ 62ರಲ್ಲಿ ಮದೀನಾ ಮುನವ್ವರದಲ್ಲಿ ಅವರು ನಿಧನರಾದರು ಮತ್ತು ಜನ್ನತುಲ್ ಬಖೀಅ್ನಲ್ಲಿ ಸಮಾಧಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು.
ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವಿದ್ವಾಂಸ ಅಲ್ಲಾಮಾ ಧಹಬಿ ಅವರು ಅವರನ್ನು ‘ಫಖೀಹ್’ (ಕರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರ ಪಂಡಿತೆ) ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅನೇಕ ಹದೀಸ್ಗಳಿಂದ ಅವರ ಕರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಒಳನೋಟ, ಬೌದ್ಧಿಕ ವಿವೇಕ ಮತ್ತು ಅಸಾಧಾರಣ ಚಿಂತನಾ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ.
ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಹುದೈಬಿಯಾ ಒಪ್ಪಂದದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ಉಮ್ರಾವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸದೇ ತಲೆ ಕೂದಲನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕುವಂತೆ (ಹಲ್ಕ್) ಅಲ್ಲಾಹನ ರಸೂಲ್ (ಸ) ಅವರು ಸಹಾಬಿಗಳಿಗೆ ಆದೇಶಿಸಿದರು. ಆದರೆ ಉಮ್ರಾವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಬಹುದು ಎಂಬ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಸಹಾಬಿಗಳು ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಆ ಆದೇಶವನ್ನು ಪಾಲಿಸಲು ಹಿಂಜರಿದರು.
ಈ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಂಡ ಉಮ್ಮು ಸಲಮಾ (ರ) ಅವರು ಅಲ್ಲಾಹನ ರಸೂಲ್ (ಸ) ಅವರಿಗೆ ಮೊದಲು ತಾವೇ ತಮ್ಮ ಕೂದಲನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕುವಂತೆ ಸಲಹೆ ನೀಡಿದರು.
ಅದರಂತೆ ಪ್ರವಾದಿ (ಸ) ಅವರು ತಮ್ಮ ಕೂದಲನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡಾಗ, ಸಹಾಬಿಗಳು ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಪರಸ್ಪರ ತಮ್ಮ ಕೂದಲನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕಲು ಆರಂಭಿಸಿದರು. ಹೀಗೆ ಉಮ್ಮು ಸಲಮಾ (ರ) ಅವರ ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆಯ ಸಲಹೆಯ ಮೂಲಕ ಸಹಾಬಿಗಳು ದೊಡ್ಡ ಮಾನಸಿಕ ಸಂಕಷ್ಟ ಮತ್ತು ಗೊಂದಲದಿಂದ ಹೊರಬರಲು ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು.
ಅವರ ಪಾಂಡಿತ್ಯವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುವ ಇಂತಹ ಅನೇಕ ಉದಾಹರಣೆಗಳು ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿವೆ.
ಉಮ್ಮುಲ್ ಮುಅ್ಮಿನೀನ್ ಜುವೈರಿಯಾ (ರ)
ಬನೂ ಮುಸ್ತಲಿಕ್ ಗೋತ್ರದ ನಾಯಕ ಹಾರಿಸ್ ಅವರ ಪುತ್ರಿಯಾಗಿದ್ದರು ಉಮ್ಮುಲ್ ಮುಅ್ಮಿನೀನ್ ಜುವೈರಿಯಾ (ರ). ಬನೂ ಮುಸ್ತಲಿಕ್ ಯುದ್ಧದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅವರು ಬಂಧಿತರಾದರು. ಅಲ್ಲಾಹನ ರಸೂಲ್ (ಸ) ಅವರು ಅವರ ಪರವಾಗಿ ವಿಮೋಚನಾ ಮೊತ್ತವನ್ನು (ಬದಲ ಕಿತಾಬತ್) ನೀಡಿ ಅವರನ್ನು ಸ್ವತಂತ್ರಗೊಳಿಸಿದರು ಮತ್ತು ನಂತರ ಅವರನ್ನು ವಿವಾಹವಾದರು.
ಅಲ್ಲಾಹನ ರಸೂಲ್ (ಸ) ಅವರು ಜುವೈರಿಯಾ (ರ) ಅವರನ್ನು ವಿವಾಹವಾದ ಸುದ್ದಿ ತಿಳಿದಾಗ, ಪ್ರವಾದಿಯವರೊಂದಿಗೆ ಉಂಟಾದ ಆ ಹೊಸ ಕುಟುಂಬ ಸಂಬಂಧವನ್ನು (ವೈವಾಹಿಕ ಸಂಬಂಧದ ಮೂಲಕ ಉಂಟಾದ ಬಂಧುತ್ವ) ಗೌರವಿಸಿ, ಸಹಾಬಿಗಳು ತಮ್ಮ ವಶದಲ್ಲಿದ್ದ ಬನೂ ಮುಸ್ತಲಿಕ್ ಗೋತ್ರದ ಎಲ್ಲಾ ಬಂಧಿತರನ್ನೂ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದರು.
ಹಿಜ್ರಿ 56ನೇ ವರ್ಷದ ರಬೀಉಲ್ ಅವ್ವಲ್ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಅವರು ನಿಧನರಾದರು.
‘ನಿಸಾಉನ್ ಹೌಲರ್ ರಸೂಲ್’ (نساء حول الرسول) ಎಂಬ ಗ್ರಂಥದ ಲೇಖಕ ಮುಹಮ್ಮದ್ ಬುರ್ಹಾನ್ ಅವರು ಜುವೈರಿಯಾ (ರ) ಅವರನ್ನು ‘ಫಖೀಹ್’ (ಕರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರ ಪಂಡಿತೆ) ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅವರ ಕರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಪರಿಣತಿಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುವ ಕೆಲವು ಫತ್ವಾಗಳು ‘ಮುಸನ್ನಫ್ ಇಬ್ನು ಅಬೀ ಶೈಬ’ ಮತ್ತು ‘ಮುಸನ್ನಫ್ ಅಬ್ದುರ್ರಝಾಕ್’ ಮುಂತಾದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಹದೀಸ್ ಹಾಗೂ ಕರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ದಾಖಲಾಗಿವೆ.
ಸೈನಬ್ ಬಿಂತ್ ಅಬೀ ಸಲಮಾ (ರ)
ಸೈನಬ್ ಬಿಂತ್ ಅಬೀ ಸಲಮಾ (ರ) ಅವರು ರಸೂಲ್ (ಸ) ಅವರ ಪಾಲಿತ ಮಗಳಾಗಿದ್ದರು (ರಬೀಬ). ಅಂದರೆ, ಪ್ರವಾದಿಯವರ ಪತ್ನಿ ಹಝ್ರತ್ ಉಮ್ಮು ಸಲಮಾ (ರ) ಅವರ ಪುತ್ರಿಯಾಗಿದ್ದರು. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಅವರು ಪ್ರವಾದಿಯವರ ನೇರ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ಮತ್ತು ತರಬೇತಿಯಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದರು. ರಸೂಲ್ (ಸ) ಅವರು ಅವರನ್ನು ತಮ್ಮ ಸ್ವಂತ ಮಗಳಂತೆ ಪ್ರೀತಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಹಿಜ್ರಿ 74ನೇ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಅವರು ನಿಧನರಾದರು.
ಅನೇಕ ವಿದ್ವಾಂಸರು ಅವರನ್ನು ‘ಫಖೀಹ್’ (ಕರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರ ಪಂಡಿತೆ) ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಇತಿಹಾಸಕಾರರಾದ ಅಲ್ಲಾಮಾ ಇಬ್ನು ಅತೀರ್ ಅಲ್-ಜಝರಿ ಮತ್ತು ಇಬ್ನು ಅಬ್ದುಲ್ ಬರ್ರ್ ಅವರು ಅವರನ್ನು “ತಮ್ಮ ಕಾಲದ ಮಹಿಳೆಯರಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರ ಪಂಡಿತರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು” ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಿದ್ದಾರೆ.
ಪ್ರಮುಖ ತಾಬಿಈ ಹಝ್ರತ್ ಅಬೂ ರಾಫಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ:
“ಮದೀನಾದ ಪಂಡಿತ ಮಹಿಳೆಯರಲ್ಲಿ ಯಾರನ್ನಾದರೂ ನಾನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಬೇಕಾದರೆ, ಅದು ಸೈನಬ್ ಬಿಂತ್ ಅಬೀ ಸಲಮಾ ಅವರನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಮತ್ತಾರೂ ಆಗಿರಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.”
ಫಾತಿಮಾ ಬಿಂತ್ ಖೈಸ್ (ರ)
ಇವರು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸಹಾಬಿ ಮಹಿಳೆಯಾಗಿದ್ದರು. ಆರಂಭಿಕ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೇ ಹಿಜ್ರತ್ ಮಾಡಿದವರಲ್ಲಿ ಇವರೂ ಸೇರಿದ್ದರು. ಇವರ ಮೊದಲ ಪತಿ ಅಬೂಬಕರ್ ಬಿನ್ ಹಫ್ಸ್ ಅವರು ಇವರಿಗೆ ವಿಚ್ಛೇದನ ನೀಡಿದ್ದರು. ಇದ್ದತ್ ಅವಧಿ ಮುಗಿದ ನಂತರ ಅನೇಕರು ಅವರನ್ನು ವಿವಾಹವಾಗಲು ಆಸಕ್ತಿ ತೋರಿದರೂ, ರಸೂಲ್ (ಸ) ಅವರ ಸಲಹೆಯಂತೆ ಅವರು ಉಸಾಮಾ ಬಿನ್ ಝೈದ್ (ರ) ಅವರನ್ನು ವಿವಾಹವಾದರು.
ಹಝ್ರತ್ ಉಮರ್ (ರ) ಅವರ ನಿಧನದ ನಂತರ ಮುಂದಿನ ಖಲೀಫರನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಲು ‘ಅಹ್ಲುಶ್ಶೂರಾ’ (ಆಲೋಚನಾ ಸಮಿತಿ) ಸಭೆ ಸೇರಿದ್ದು ಇವರ ಮನೆಯಲ್ಲೇ ಎಂಬುದು ಗಮನಾರ್ಹ ಸಂಗತಿಯಾಗಿದೆ. ಹಿಜ್ರಿ ಸುಮಾರು 50ನೇ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಅವರು ನಿಧನರಾದರು.
ಇಮಾಮ್ ಶಅಬಿ ಅವರು ಅವರನ್ನು ‘ಫಖೀಹ್’ (ಕರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರ ಪಂಡಿತೆ) ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಒಮ್ಮೆ ಅವರು, ವಿಚ್ಛೇದಿತ ಮಹಿಳೆಯೊಬ್ಬಳಿಗೆ ಇದ್ದತ್ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ವಾಸಸ್ಥಳ ಮತ್ತು ಆಹಾರಕ್ಕಾಗಿ (ನಫಖಾ) ಖರ್ಚು ಮಾಡುವ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಪತಿಗೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಫಾತಿಮಾ ಬಿಂತ್ ಖೈಸ್ ವರದಿ ಮಾಡಿದ ಹದೀಸ್ ಅನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.
ಆಗ ಅಲ್ಲಿದ್ದ ವ್ಯಕ್ತಿಯೊಬ್ಬರು ಹೇಳಿದರು:
«“ಉಮರ್ (ರ) ಅವರು ಫಾತಿಮಾ ಬಿಂತ್ ಖೈಸ್ ಅವರ ಈ ವರದಿಯನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದ್ದರಲ್ಲವೇ?”»
ಇದಕ್ಕೆ ಇಮಾಮ್ ಶಅಬಿ ಉತ್ತರಿಸಿದರು:
«“ಈ ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ಸ್ವತಃ ಎದುರಿಸಬೇಕಾಗಿ ಬಂದ, ಕರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನ ಹೊಂದಿದ್ದ ಪಂಡಿತ ಮಹಿಳೆಯೊಬ್ಬರನ್ನು ನಾನು ನಂಬಬಾರದು ಎಂದು ನೀವು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೀರಾ?”»
ಸಫಿಯ್ಯಾ ಬಿಂತ್ ಶೈಬಾ (ರ)
ಸಫಿಯ್ಯಾ (ರ) ಅವರು ಕಿರಿಯ ವಯಸ್ಸಿನ ಮಹಿಳಾ ಸಹಾಬಿಗಳಲ್ಲಿ (ಸ್ವಿಗಾರುಸ್ಸಹಾಬಿಯ್ಯಾತ್) ಸೇರಿದ್ದರು. ಕಅಬಾದ ಕೀಲಿಯನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸುವ ಮತ್ತು ಅದರ ರಕ್ಷಣೆಯ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಹೊಂದಿದ್ದ ಶೈಬಾ ಬಿನ್ ಉಸ್ಮಾನ್ ಬಿನ್ ಅಬೀ ತಲ್ಹಾ ಅವರ ಪುತ್ರಿಯಾಗಿದ್ದರು.
ಸಫಿಯ್ಯಾ ಬಿಂತ್ ಶೈಬಾ (ರ) ಅವರು ರಸೂಲ್ (ಸ) ಅವರಿಂದ ಕೆಲವು ಹದೀಸ್ಗಳನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ವರದಿ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಇದಲ್ಲದೆ, ಪ್ರವಾದಿಯವರ ಪತ್ನಿಯರಾದ ಆಯಿಶಾ (ರ), ಉಮ್ಮು ಹಬೀಬಾ (ರ), ಉಮ್ಮು ಸಲಮಾ (ರ) ಹಾಗೂ ಇತರ ಸಹಾಬಿಗಳಿಂದಲೂ ಅವರು ಹದೀಸ್ಗಳನ್ನು ವರದಿ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ.
ವಲೀದ್ ಬಿನ್ ಅಬ್ದುಲ್ ಮಲಿಕ್ ಅವರ ಆಡಳಿತಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಹಿಜ್ರಿ 90ನೇ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಅವರು ನಿಧನರಾದರು.
ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವಿದ್ವಾಂಸ ಅಲ್ಲಾಮಾ ಧಹಬಿ ಅವರು ಅವರನ್ನು ‘ಫಖೀಹ್’ (ಕರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರ ಪಂಡಿತೆ) ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಜ್ಞಾನದ ಬಗ್ಗೆ ಅವರಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಆಳವಾದ ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಉತ್ಸಾಹವಿತ್ತು. ಅನೇಕ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಅವರಿಂದ ಹದೀಸ್ಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ್ದಾರೆ.
‘ಅಸ್ಹಾಬುಸ್ಸುನನ್’ (ಸುನನ್ ಗ್ರಂಥಗಳ ಕರ್ತೃಗಳು) ಅವರು ವರದಿ ಮಾಡಿದ ಹದೀಸ್ಗಳನ್ನು ನಿರಂತರ ಪರಂಪರೆಯೊಂದಿಗೆ (ಮುತ್ತಸಿಲನ್) ದಾಖಲಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇಮಾಮ್ ಬುಖಾರಿ ಅವರು ತಮ್ಮ ಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿ ಅವರ ವರದಿಯನ್ನು ‘ತಅ್ಲೀಕನ್’ (ವಿವರವಾದ ಸನದ್ ನೀಡದೆ) ರೂಪದಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದ್ದಾರೆ.
ಉಮ್ಮು ದರ್ದಾಅ ಅಸ್-ಸುಘ್ರಾ
ಅವರ ನಿಜವಾದ ಹೆಸರು ‘ಹುಜೈಮಾ ಬಿಂತ್ ಹಯ್ಯ್’ ಎಂದಾಗಿತ್ತು. ರಸೂಲ್ (ಸ) ಅವರ ಪ್ರಮುಖ ಅನುಚರರಾದ ಅಬೂ ದರ್ದಾಅ್ (ರ) ಅವರ ಎರಡನೇ ಪತ್ನಿಯಾಗಿದ್ದರು. ಅವರ ಮೊದಲ ಪತ್ನಿಯ ಹೆಸರು ‘ಖೈರಾ’ ಆಗಿದ್ದು, ಅವರು ‘ಉಮ್ಮು ದರ್ದಾಅ್ ಅಲ್-ಕುಬ್ರಾ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದರು.
ಖೈರಾ (ರ) ಅವರು ಸಹಾಬಿ ಮಹಿಳೆಯರಲ್ಲಿ ಸೇರಿದ್ದರೆ, ಉಮ್ಮು ದರ್ದಾಅ್ ಅಸ್-ಸುಘ್ರಾ ಅವರು ‘ತಾಬಿಈ’ (ಸಹಾಬಿಗಳನ್ನು ಭೇಟಿಯಾದವರು) ಆಗಿದ್ದರು. ಅಬೂ ದರ್ದಾಅ್ (ರ) ಅವರ ನಿಧನದ ನಂತರ ಮುಆವಿಯಾ (ರ) ಅವರು ಉಮ್ಮು ದರ್ದಾಅ್ (ರ) ಅವರಿಗೆ ವಿವಾಹ ಪ್ರಸ್ತಾಪವನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ಆದರೆ ಅವರು ಅದನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿದರು. ಹಿಜ್ರಿ 81ರಲ್ಲಿ ಅವರು ನಿಧನರಾದರು.
ಇಮಾಮ್ ಬುಖಾರಿ, ಇಮಾಮ್ ಮಕ್ಹೂಲ್ ಸೇರಿದಂತೆ ಅನೇಕ ವಿದ್ವಾಂಸರು ಅವರನ್ನು ‘ಫಖೀಹ್’ (ಕರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರ ಪಂಡಿತೆ) ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. ತಮ್ಮ ಜೀವನವನ್ನೆಲ್ಲಾ ಹದೀಸ್ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರ (ಫಿಖ್) ಕಲಿಯಲು ಹಾಗೂ ಅವುಗಳನ್ನು ಪ್ರಸಾರ ಮಾಡಲು ಅವರು ಮುಡಿಪಾಗಿಟ್ಟಿದ್ದರು. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಉನ್ನತ ಸ್ಥಾನವಿತ್ತು.
ಇಮಾಮ್ ನವವಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ:
«“ಅವರು ಕರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರ ಪಂಡಿತೆ (ಫಖೀಹ್) ಆಗಿದ್ದರು ಎಂಬ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ವಿದ್ವಾಂಸರ ನಡುವೆ ಏಕಾಭಿಪ್ರಾಯ (ಇತ್ತಿಫಾಕ್) ಇದೆ.”»
ಅಮ್ರಾ ಬಿಂತ್ ಅಬ್ದುರ್ರಹ್ಮಾನ್
ಹಝ್ರತ್ ಅಮ್ರಾ ಬಿಂತ್ ಅಬ್ದುರ್ರಹ್ಮಾನ್ ಅವರು ಪ್ರಮುಖ ‘ತಾಬಿಈ’ ಮಹಿಳೆಯಾಗಿದ್ದರು. ಅವರ ತಂದೆ ಅಬ್ದುರ್ರಹ್ಮಾನ್ ಮತ್ತು ಅಜ್ಜ ಸಅದ್ ಬಿನ್ ಝುರಾರಾ ಅವರು ಪ್ರವಾದಿಯವರ ಅನುಚರರಾದ (ಸಹಾಬಿಗಳು) ಗಣ್ಯ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಾಗಿದ್ದರು.
ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಹದೀಸ್ ಪಂಡಿತ ಅಬೂಬಕರ್ ಇಬ್ನು ಹಝ್ಮ್ ಅವರ ತಾಯಿಯ ಸಹೋದರಿಯಾಗಿದ್ದರು. ಬಾಲ್ಯದಿಂದಲೇ ಆಯಿಶಾ (ರ) ಅವರ ಆಶ್ರಯ ಮತ್ತು ಮಾರ್ಗದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಅವರು ಬೆಳೆದರು. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಆಯಿಶಾ (ರ) ಅವರಿಂದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಹದೀಸ್ಗಳನ್ನು ವರದಿ ಮಾಡಿದವರಲ್ಲಿ ಅಮ್ರಾ ಕೂಡ ಒಬ್ಬರಾಗಿದ್ದಾರೆ.
ಅವರ ನಿಧನದ ದಿನಾಂಕದ ಕುರಿತು ವಿದ್ವಾಂಸರ ನಡುವೆ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯವಿದೆ. ಅಬೂ ಹಸ್ಸಾನ್ ಝಿಯಾದಿ ಮತ್ತು ಇತರ ಕೆಲವರು ಅವರು ಹಿಜ್ರಿ 98ರಲ್ಲಿ ನಿಧನರಾದರು ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ.
ಅಲ್ಲಾಮಾ ಧಹಬಿ, ಹಜ್ರಾನಿ ಸೇರಿದಂತೆ ಅನೇಕ ವಿದ್ವಾಂಸರು ಅವರನ್ನು ‘ಫಖೀಹ್’ (ಕರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರ ಪಂಡಿತೆ) ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಿದ್ದಾರೆ.
ಮದೀನಾದ ಏಳು ಪ್ರಮುಖ ಕರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರ ಪಂಡಿತರಲ್ಲಿ (ಫುಖಹಾಉಸ್ಸಬ್ಅ) ಒಬ್ಬರಾಗಿದ್ದ ಹಾಗೂ ಆಯಿಶಾ (ರ) ಅವರ ಸೋದರಳಿಯರಾಗಿದ್ದ ಖಾಸಿಮ್ ಬಿನ್ ಮುಹಮ್ಮದ್ ಅವರು ಒಮ್ಮೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಹದೀಸ್ ಪಂಡಿತ ಇಮಾಮ್ ಝುಹ್ರಿ ಅವರಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು:
«“ಮಗನೇ! ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದರಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಬಹಳ ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಉತ್ಸಾಹವಿದೆ ಎಂದು ನಾನು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಜ್ಞಾನದ ಒಂದು ಭಂಡಾರದ ಕುರಿತು ನಾನು ನಿನಗೆ ಹೇಳಬೇಕೇ?”»
ಇಮಾಮ್ ಝುಹ್ರಿ “ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ” ಎಂದು ಉತ್ತರಿಸಿದಾಗ ಖಾಸಿಮ್ ಹೇಳಿದರು:
«“ನೀನು ಅಮ್ರಾ ಬಿಂತ್ ಅಬ್ದುರ್ರಹ್ಮಾನ್ ಅವರ ಬಳಿಗೆ ನಿಯಮಿತವಾಗಿ ಹೋಗಿ ಕಲಿಯು.”»
ನಂತರ ಇಮಾಮ್ ಝುಹ್ರಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು:
«“ನಾನು ಅಮ್ರಾ ಅವರ ಬಳಿಗೆ ಹೋದಾಗ, ಅಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನವು ಎಂದಿಗೂ ಬತ್ತದ ಒಂದು ಮಹಾಸಾಗರವನ್ನು ಕಂಡೆ.”»
ಬಿಂತ್ ಝೈದ್ ಬಿನ್ ಥಾಬಿತ್ ಅಲ್-ಅನ್ಸಾರಿ
ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವಹ್ಯ್ ಲಿಪಿಕಾರರಾದ ಝೈದ್ ಬಿನ್ ಥಾಬಿತ್ (ರ) ಅವರ ಪುತ್ರಿಯನ್ನು ಅನೇಕ ಪಂಡಿತರು ‘ಫಖೀಹ್’ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ ಝೈದ್ ಬಿನ್ ಥಾಬಿತ್ ಅವರ ಯಾವ ಪುತ್ರಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಉದ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂಬ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಪಂಡಿತರ ನಡುವೆ ಕೆಲವು ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯಗಳಿವೆ.
ಅಲ್ಲಾಮಾ ಇಬ್ನುಲ್ ಮುಲಕ್ಕಿನ್ ಅವರ ಹೆಸರನ್ನು ‘ಉಮ್ಮು ಸಅದ್’ ಎಂದು ದಾಖಲಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ ಹಾಫಿಜ್ ಇಬ್ನು ಹಜರ್ ಅವರನ್ನು ‘ಉಮ್ಮು ಕುಲ್ಸೂಮ್’ ಎಂದು ಕರೆದಿದ್ದಾರೆ.
ಹಾಫಿಜ್ ಇಬ್ನು ಹಜರ್ ಅವರನ್ನು ‘ಫಖೀಹ್’ ಎಂದು ಸಾಕ್ಷ್ಯೀಕರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇಮಾಮ್ ಬುಖಾರಿ ಮುಟ್ಟಿನ (ಹೈಝ್) ಕುರಿತ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಇವರ ಒಂದು ವರದಿಯನ್ನು ತಮ್ಮ ಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿ ‘ತಅ್ಲೀಖನ್’ (ವಿವರಣೆ ನೀಡದೆ) ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ ಇಮಾಮ್ ಮಾಲಿಕ್ ಅವರ ನಿರೂಪಣೆಯನ್ನು ‘ಮುತ್ತಸ್ವಿಲನ್’ (ನಿರಂತರ ಸರಪಳಿಯೊಂದಿಗೆ) ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದ್ದಾರೆ.
10. ಮುಆದಾ ಅದವಿಯ್ಯ
ಮುಆದಾ ಬಿಂತ್ ಅಬ್ದುಲ್ಲಾ ಅದವಿಯ್ಯ ಅತ್ಯಂತ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆ, ಆರಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ತಲ್ಲೀನರಾಗಿದ್ದವರು ಹಾಗೂ ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಉನ್ನತ ಸ್ಥಾನ ಹೊಂದಿದ್ದವರು. ಅಯ್ಯುಬ್ ಸಖ್ತಿಯಾನಿ, ಜಅಫರ್ ಬಿನ್ ಕೈಸಾನ್, ಯಝೀದ್ ಅರ್-ರುಶ್ಕ್ ಮುಂತಾದ ಪ್ರಮುಖ ಹದೀಸ್ ಪಂಡಿತರು ಅವರಿಂದ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಕಲಿತಿದ್ದಾರೆ.
ಅವರ ಸಹನೆ ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಾಹನ ವಿಧಿಯಲ್ಲಿ ತೃಪ್ತಿಯು ಎಷ್ಟರಮಟ್ಟಿಗೆ ಇತ್ತೆಂದರೆ, ಒಂದು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವರ ಪತಿ ಸಿಲಾ ಬಿನ್ ಅಶ್ಯಮ್ ಮತ್ತು ಅವರ ಮಗ ಹುತಾತ್ಮರಾದಾಗ, ಕೆಲವು ಮಹಿಳೆಯರು ಅವರನ್ನು ಸಂತೈಸಲು ಬಂದರು. ಆಗ ಮುಆದಾ ಅವರಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು:
“ನೀವು ನನಗೆ ಅಭಿನಂದನೆಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸಲು ಬಂದಿದ್ದರೆ, ನಾನು ನಿಮ್ಮನ್ನು ಸ್ವಾಗತಿಸುತ್ತೇನೆ. ಆದರೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದಾದರೂ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ (ದುಃಖ ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳಲು) ಬಂದಿದ್ದರೆ, ನೀವು ಹಿಂದಿರುಗುವುದು ಉತ್ತಮ.”
ಹಿಜ್ರಿ 83ನೇ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಅವರು ನಿಧನರಾದರು.
ಅಲ್ಲಾಮಾ ದಹಬಿ ಮತ್ತು ಹಜ್ರಾನಿ ಅವರನ್ನು ‘ಫಖೀಹ್’ (ಕರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರ ಪಂಡಿತೆ) ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಪ್ರಮುಖ ಹದೀಸ್ ಪಂಡಿತ ಜಅಫರ್ ಬಿನ್ ಕೈಸಾನ್ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ:
“ಮುಆದಾ ಅದವಿಯ್ಯ ಪರದೆಯ ಹಿಂದೆ ಕುಳಿತು ಮಹಿಳೆಯರು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದ ವಿವಿಧ ಕರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನಾನು ಕಂಡಿದ್ದೇನೆ.”
ಇತಿಹಾಸದ ಈ ಪುಟಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿದಾಗ ಒಂದು ವಿಷಯ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ: ಇಸ್ಲಾಂ ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಮಹಿಳೆಯನ್ನು ಎಂದಿಗೂ ಪರಸ್ಪರ ಬೇರ್ಪಡಿಸಿಲ್ಲ. ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು ಲಿಂಗಭೇದವಿಲ್ಲದೆ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಕಡ್ಡಾಯ ಎಂಬ ಪ್ರವಾದಿಯ ಆದೇಶವನ್ನು ಮುಸ್ಲಿಂ ಮಹಿಳೆಯರು ಅಕ್ಷರಶಃ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ್ದರು ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಮೇಲಿನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಜೀವನವೂ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿದೆ.
ಇಸ್ಲಾಂನಲ್ಲಿನ ಮಹಿಳೆಯರನ್ನು ಇಂದಿಗೂ ಅನಾಗರಿಕರಂತೆ ಚಿತ್ರಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುವವರಿಗೆ ಈ ವಿದ್ವಾಂಸೆಯರ ಇತಿಹಾಸವು ದೊಡ್ಡ ಹೊಡೆತವಾಗಿದೆ.
ಜಗತ್ತು ‘ಮಹಿಳಾ ವಿಮೋಚನೆ’ಯ ಬಗ್ಗೆ ಚಿಂತಿಸುವುದಕ್ಕಿಂತ ಹಲವು ಶತಮಾನಗಳ ಹಿಂದೆಯೇ, ಇವರು ಪಾಂಡಿತ್ಯದ ಉನ್ನತ ಶ್ರೇಣಿಯಲ್ಲಿ ತಮ್ಮದೇ ಸಿಂಹಾಸನಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು.
ಮಹಿಳೆಯರನ್ನು ಜ್ಞಾನದ ಮುಖ್ಯವಾಹಿನಿಯಿಂದ ದೂರವಿಡುವುದು ಇಸ್ಲಾಮಿಕವಾದದ್ದಲ್ಲ; ಬದಲಾಗಿ ಇಸ್ಲಾಂ ಅನ್ನು ತಪ್ಪಾಗಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸುವವರ ಸಂಕುಚಿತ ಮನೋಭಾವವಾಗಿದೆ.
ನಿಜವಾದ ಇಸ್ಲಾಂ ಜ್ಞಾನದ ಪರವಾಗಿದೆ; ಜ್ಞಾನವಂತ ಮಹಿಳೆಯ ಪರವಾಗಿದೆ.
